Bí ẩn ở bãi biển Patagonia: vì sao cá voi con dạt bờ?

Hãy tưởng tượng một buổi sáng ở Patagonia, vùng đất tận cùng phía nam của Argentina. Gió biển thổi qua một bãi cát rất dài. Và trên cát có một chú cá voi con nằm im.

Chú lẽ ra không nên ở đó. Chú lẽ ra phải đang bơi ngoài kia, sát bên mẹ, học cách ngoi lên thở. Vùng biển này vốn là một trong những chỗ an toàn nhất thế giới để cá voi sinh con. Nước lặng. Mẹ con quanh quẩn bên nhau suốt mấy tháng.

Vậy chuyện gì đã xảy ra với chú?

Đó đúng là câu hỏi mà các nhà khoa học ở Argentina đang cố trả lời.

Hàng trăm chú cá voi con

Từ tháng Sáu tới nay, hàng trăm cá voi con đã trôi dạt vào bờ tỉnh Chubut, ở phía nam Argentina. Riêng trong tuần này lại thêm mấy chục chú nữa.

Chúng thuộc loài cá voi trơn phương nam (southern right whale). Mỗi năm, cá voi mẹ của loài này bơi về vùng biển quanh thành phố Puerto Madryn và bán đảo Valdes để sinh con. Người dân ở đó quen với cảnh cá voi nổi lên gần bờ tới mức khách du lịch đi thuyền ra ngắm quanh năm.

Nên khi cá voi con bắt đầu dạt vào bờ nhiều bất thường, cả vùng đều chú ý.

Ông Mariano Coscarella là nhà nghiên cứu ở Phòng thí nghiệm Thú có vú biển, thuộc hội đồng nghiên cứu quốc gia Conicet. Ông làm việc ngay tại Puerto Madryn. Ông nói với hãng tin AFP rằng tỉ lệ cá voi non chết trong mùa này là khá cao.

Các bác sĩ thú y đã vào cuộc. Họ nghi thủ phạm là erysipelas, một bệnh nặng do vi khuẩn gây ra. Vi khuẩn là những sinh vật nhỏ xíu, nhỏ tới mức mắt thường không nhìn thấy, phải soi bằng kính hiển vi.

Điều lạ nhất nằm ở đây: loại vi khuẩn ấy vốn vẫn sống sẵn trên da của chính loài cá voi này. Nó không phải kẻ lạ từ đâu bơi tới. Nó ở đó từ trước.

Chính quyền tỉnh Chubut cho biết họ đang làm việc rất chặt với giới khoa học để tìm ra nguyên nhân. Kết quả nghiên cứu bước đầu chỉ về một loại vi khuẩn biển thường gặp.

Nhưng đó mới chỉ là nghi ngờ, chưa phải kết luận cuối cùng. Ông Coscarella nói thêm một câu rất thận trọng: có vẻ đây là một nguyên nhân tự nhiên, tuy nhiên chưa thể loại trừ hoàn toàn ảnh hưởng từ hoạt động của con người.

Vì sao một thứ vốn vô hại lại thành nguy hiểm?

Chỗ này nghe khó, nhưng bạn đã từng trải qua rồi.

Trên da bạn lúc nào cũng có vi khuẩn. Ngay lúc bạn đang đọc câu này. Phần lớn chúng chẳng làm gì cả. Cơ thể bạn khỏe, và nó giữ cho mọi thứ trong tầm kiểm soát.

Rồi có hôm bạn dầm mưa lạnh, hoặc thức khuya, hoặc mệt quá. Sáng hôm sau bạn ho, bạn sốt. Vi khuẩn không đông thêm hẳn, chỉ là bạn yếu đi, nên cán cân nghiêng về phía nó.

Cá voi con cũng vậy. Một chú cá voi mới sinh còn rất non. Nó chưa dày mỡ, chưa khỏe, chưa quen với biển. Thứ mà cá voi mẹ đem trên da suốt đời mà không sao, với con thì có thể thành chuyện lớn.

Đó là điều buồn, và không nên nói tránh: rất nhiều chú cá voi con đã không sống được mùa này.

Nhưng có một phần khác của câu chuyện, và nó cũng là sự thật.

Đàn cá voi ở vùng biển này vẫn đông. Năm 2025, người ta đếm được 2.110 con trong vùng, mức cao kỷ lục, trong đó 800 con còn non. Năm nay, nhà chức trách đếm được 1.375 con, trong đó gần 400 cá voi con.

Cá voi trơn phương nam sống rất lâu. Chính quyền địa phương cho biết tuổi thọ trung bình của loài này vào khoảng 60 năm. Một chú cá voi sinh năm nay có thể vẫn còn bơi khi bạn đã là người lớn, có khi đã có con.

Chính vì vậy, ông Coscarella cho rằng những ca chết vừa qua không tạo thành nguy hiểm trong trung hạn cho đàn cá voi ở đây. Nói dễ hiểu hơn: đàn cá voi này chưa lâm nguy.

Và người ta không ngồi yên. Bác sĩ thú y đang khám từng con dạt bờ. Nhà khoa học đang lấy mẫu. Chính quyền tỉnh đang ghép các mảnh dữ liệu lại với nhau. Tìm ra thủ phạm là bước đầu tiên để biết phải làm gì tiếp theo.

Nếu bạn là nhà khoa học ở Puerto Madryn

Đây là chỗ thú vị nhất của nghề khoa học. Không ai đưa sẵn đáp án cho họ.

Trước mặt họ là một bãi biển, vài chục chú cá voi con, và một câu hỏi lớn. Họ phải tự chọn xem đo cái gì trước.

Đo nhiệt độ nước biển? Xem năm nay nước có ấm hơn mọi năm không. Lấy mẫu da của cá voi mẹ, so với da của cá voi con? Xem lượng thức ăn ngoài khơi có đủ cho mẹ nuôi con không? Hay so sánh số liệu năm nay với nhiều năm trước, xem từng có mùa nào giống thế này chưa?

Nếu là bạn, bạn sẽ đo cái gì trước? Và vì sao bạn chọn đúng thứ đó?

Không có câu trả lời duy nhất. Kể cả các nhà khoa học thật cũng đang tranh luận.

Một việc bạn thử được ngay hôm nay

Cá voi trơn phương nam dài tới 17 mét. Nặng trung bình 40 tấn, tức khoảng 36.000 ki lô gam, gần bằng bốn con voi cộng lại.

Con số 17 mét đọc lên thì nhanh, nhưng mắt bạn chưa thấy được gì cả.

Vậy thì lấy một cuộn thước dây, ra sân hoặc ra ngõ, đo đúng 17 mét. Đánh dấu hai đầu bằng hai viên gạch hay hai chiếc dép. Rồi đứng ở một đầu mà nhìn sang đầu kia.

Chừng đó là một con cá voi.

Giờ hãy nghĩ tới một chú cá voi con nằm trên cát ở Patagonia, nhỏ hơn nhiều, và lẽ ra đã lớn lên thành cỡ ấy. Bạn sẽ hiểu vì sao có những người dành cả đời để đi tìm nguyên nhân.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.