Trái Đất biến mất sau mặt trăng Phobos của Sao Hoả

Nếu bạn đứng trên Sao Hoả, quay người lại nhìn về nhà, bạn sẽ thấy Trái Đất to bằng gì?

Không phải một quả cầu xanh. Không phải một vầng sáng như Mặt Trăng.

Chỉ là một chấm sáng nhỏ xíu. Nhỏ đúng bằng một điểm ảnh, tức là một ô vuông bé nhất mà máy ảnh có thể ghi lại được. Nhỏ hơn cả dấu chấm cuối câu này.

Và mới đây, cái chấm sáng đó đã biến mất.

Chuyện gì đã xảy ra

Trên Sao Hoả có một chiếc xe tự hành tên là Perseverance. Nó là robot của NASA, đang chạy dọc theo vành một cái hố lớn tên Jezero.

Ngày 2 tháng 7, vào khoảng 7 giờ tối theo giờ Sao Hoả, chiếc xe này chĩa máy ảnh Mastcam-Z lên bầu trời chiều. Hôm đó là ngày thứ 1.907 của nó trên Sao Hoả.

Trong ảnh, Trái Đất là một chấm sáng đi chéo từ trên bên trái xuống dưới bên phải. Cùng lúc đó, một vật khác đi ngược lại, từ dưới bên trái lên trên bên phải. Đó là Phobos, mặt trăng lớn hơn trong hai mặt trăng của Sao Hoả.

Tới tấm ảnh thứ ba trong chuỗi, hai thứ thẳng hàng nhau. Chấm sáng Trái Đất lặn mất sau rìa tối của Phobos.

Đây là lần đầu tiên con người ghi lại được cảnh Trái Đất khuất sau một vật thể, chụp từ bề mặt của một hành tinh khác.

Ông Justin Maki, nhà khoa học hình ảnh của Perseverance tại JPL, gọi tấm ảnh ghép này là một bức "chân dung tự chụp" rất lạ của Trái Đất, có Phobos chen ngang vào khung hình.

Còn ông Mark Lemmon, người lên kế hoạch cho lần quan sát này và tự tay ghép các tấm ảnh lại, nói một câu rất thật. Phobos băng qua bầu trời Sao Hoả ba lần mỗi ngày. Trái Đất thì nhìn thấy được liên tục suốt nhiều tháng. Nhưng bắt được đúng lúc hai thứ đó thẳng hàng nhau thì cần tính toán, và cần thêm một chút may mắn.

Ba từ dễ lẫn, giải nghĩa luôn ở đây

Bạn sẽ gặp ba từ nghe na ná nhau. Chúng khác nhau thật.

Che khuất. Một vật trông to hơn đứng chắn hoàn toàn trước một vật ở xa hơn. Đây chính là thứ Perseverance chụp được: Phobos chắn trước Trái Đất.

Thực. Một vật đi vào vùng bóng tối của vật khác. Mặt Trăng chui vào bóng của Trái Đất thì gọi là nguyệt thực. Còn khi hai vật trông xấp xỉ bằng nhau và vật này che vật kia, như Mặt Trăng che Mặt Trời, thì gọi là nhật thực.

Đi ngang qua. Ngược lại với che khuất. Một vật trông nhỏ lướt qua trước mặt một vật trông lớn. Perseverance từng chụp được cảnh Phobos hoặc Deimos, mặt trăng còn lại của Sao Hoả, lướt ngang qua Mặt Trời. Người ta hay gọi vui là "nhật thực trên Sao Hoả".

Chú ý một chữ lặp đi lặp lại: trông. Trông to, trông nhỏ. Không phải to thật, nhỏ thật. Chính chỗ này mới là điều thú vị nhất của tấm ảnh.

Một củ khoai tây che được cả một hành tinh

Phobos không phải quả cầu tròn trịa. Nó lồi lõm, méo mó, trông giống một củ khoai tây khổng lồ.

Chỗ rộng nhất của nó là 27 km. Nghe thì to. Nhưng thử quy ra thứ bạn từng nhìn thấy: một sân bóng đá dài khoảng 100 m, vậy 27 km là chừng 250 sân bóng xếp nối đuôi nhau thành một hàng dài. Đi bộ hết hàng sân bóng đó cũng mất cả buổi.

Còn Trái Đất thì lớn hơn Phobos gấp hàng nghìn lần.

Vậy tại sao củ khoai tây lại che được cả một hành tinh?

Vì khoảng cách.

Phobos bay quanh Sao Hoả ở cự ly 7.800 km. Lấy chuyến bay từ Hà Nội vào Sài Gòn làm thước đo, mỗi chuyến chừng 1.150 km, thì 7.800 km là khoảng bảy chuyến bay như thế. Nghe vẫn xa, nhưng đó là cự ly bạn có thể tưởng tượng ra được.

Lúc chụp ảnh, Trái Đất cách Sao Hoả 314 triệu km.

Vẫn lấy chuyến Hà Nội vào Sài Gòn làm thước, con số đó là khoảng 270 nghìn chuyến bay nối liền nhau. Bạn có đếm nổi không? Chắc là không. Vậy đổi cách khác: một chiếc máy bay chở khách bay liên tục, không hạ cánh, không nghỉ một phút nào, thì phải bay gần 40 năm mới đi hết quãng đường ấy.

Bốn mươi năm. Dài hơn cả tuổi của bố mẹ bạn, có khi thế.

Phobos ở gần đến mức nhìn từ chỗ chiếc xe tự hành, nó trông rộng bằng khoảng một phần ba Mặt Trăng khi bạn ngước lên bầu trời Việt Nam buổi tối. Còn Trái Đất ở xa đến mức co lại thành một chấm.

Cái nhỏ đứng gần thắng cái lớn ở xa. Gần hay xa quyết định thứ gì trông to hơn, chứ không phải thứ đó thật sự to hơn.

Thử ngay bây giờ, không cần dụng cụ gì

Bạn không cần lên Sao Hoả để thấy điều này.

Đứng ở cửa sổ hoặc ngoài sân. Tìm một toà nhà cao ở xa, hoặc một cái cây lớn ở cuối đường. Nhắm một mắt lại. Giơ ngón tay cái ra trước mắt.

Toà nhà biến mất.

Ngón tay của bạn cao chừng vài xăng ti mét. Toà nhà cao hàng chục mét. Vậy mà ngón tay thắng, chỉ vì nó ở gần hơn.

Giờ thử thêm một bước nữa. Đưa ngón tay lại thật gần mắt, rồi duỗi tay ra xa hết cỡ. Để ý xem lúc nào nó che được nhiều hơn.

Bạn vừa làm đúng thứ mà Phobos đã làm với Trái Đất.

Một câu để nghĩ tiếp

Ánh sáng đi rất nhanh, nhưng không nhanh vô hạn. Ở khoảng cách 314 triệu km, ánh sáng từ Trái Đất phải mất chừng 17 phút mới tới được Sao Hoả.

Nghĩa là chấm sáng mà chiếc xe tự hành chụp được không phải Trái Đất của lúc bấm máy. Đó là Trái Đất của 17 phút trước đó.

Vậy câu hỏi cho bạn: nếu ngay lúc này có một người đang đứng trên Sao Hoả, cầm ống nhòm nhìn về phía bạn, thì họ đang nhìn thấy bạn của bây giờ, hay bạn của lúc nào?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.