Đống đá dưới gốc cây và bí ẩn của đàn tinh tinh Boé

Hãy tưởng tượng bạn đang đi bộ giữa một vùng rừng thưa xen đồng cỏ ở Vườn quốc gia Boé, thuộc nước Guinea-Bissau bên Tây Phi. Trước mặt bạn là một cái cây trông khác hẳn những cây xung quanh: thân nó chi chít vết sẹo sần sùi, còn dưới gốc là một đống đá. Không ai xếp đống đá đó cho gọn. Chúng cứ nằm dồn lại quanh gốc, viên nọ chồng lên viên kia, như thể đã có ai đó ghé qua đây rất nhiều lần trong rất nhiều năm.

Không có người nào sống gần đó. Vậy ai đã mang đá tới, và mang tới để làm gì?

Phần một: người ta đã đo được những gì

Đây là phần chắc chắn nhất, vì nó có băng hình và có số liệu.

Các nhà nghiên cứu quay được cảnh tinh tinh miền tây (western chimpanzee) hoang dã cầm đá ném vào những cái cây nhất định, rồi quay lại đúng cái cây ấy để ném tiếp. Hành vi này có tên riêng trong khoa học: ném đá tích tụ (accumulative stone throwing). Chữ "tích tụ" là để chỉ chuyện đống đá cứ lớn dần lên theo thời gian.

Người ném gần như luôn là những con đực trưởng thành. Trong lúc ném, chúng phát ra tiếng pant hoot, một kiểu tiếng hú kéo dài mà tinh tinh dùng để gọi nhau từ rất xa. Có lúc chúng còn đập liên hồi tay và chân lên phần bạnh phình ra ở gốc cây, kiểu gõ này gọi là buttress drumming, nghe vang đi cả một vùng rừng.

Muốn ghi lại được cảnh đó không dễ chút nào. Đàn tinh tinh ở Boé thuộc loại chưa quen người: cứ thấy bóng người là chúng bỏ chạy, nên không thể bám theo mà quan sát bằng mắt. Cách làm của nhóm nghiên cứu là để máy móc ở lại thay mình. Họ xuất phát từ làng Béli, nơi tổ chức Chimbo của Hà Lan có một khu nhà chạy điện mặt trời, rồi đạp xe và đi bộ 22 ki lô mét vào sâu trong rừng thưa để dựng một trại dã chiến bên sông Fefine, con sông vẫn còn nước ngay cả giữa mùa khô. Đi cùng họ có hai trợ lý thực địa là Djei Baldé và Balu Séra, và một học viên cao học tên Taylor Tippett.

Mỗi ngày họ dậy khoảng 6 giờ 30 sáng, ăn sáng qua loa rồi đi tới hai đến năm điểm ném đá. Ở mỗi điểm có hai máy quay tự động, còn gọi là bẫy ảnh (camera trap), cộng thêm máy ghi âm đặt quanh đó để thu tiếng. Công việc là thay thẻ nhớ, thay pin, kiểm tra máy còn chạy không, đo cái cây, và quét ba chiều từng viên đá đã bị ném để về phân tích sau. Dọc đường họ ghi lại tổ ngủ của tinh tinh, dấu vết chúng ăn, tiếng chúng kêu.

Và đây là con số đáng chú ý nhất. Phần lớn những điểm ném đá mà chương trình Pan African Program tìm ra từ đầu, được nhóm này thăm lại vào năm 2017, tới chuyến đi mới nhất vẫn còn đang được dùng. Nghĩa là cùng một cái cây, cùng một thói quen, kéo dài hơn mười năm. Bạn thử nghĩ xem: mười năm là quãng thời gian dài hơn cả đời học sinh tiểu học cộng lại.

Phần hai: người ta đang giải thích thế nào

Sang phần này thì mọi thứ chuyển từ "đã đo được" sang "đang phỏng đoán", và cần đọc kỹ chỗ khác nhau đó.

Hướng giải thích thứ nhất: đây có thể là văn hoá của loài vật. Lý lẽ nằm ở chỗ hành vi này hiếm đến khó tin. Tính tới nay người ta mới thấy nó ở bốn nhóm tinh tinh, tất cả đều ở Tây Phi. Trong khi đó, đá thì chỗ nào chẳng có, cây thì chỗ nào chẳng mọc. Có đủ đá và đủ cây vẫn không làm nảy ra một điểm ném đá. Nếu chuyện này là bản năng, đáng lẽ tinh tinh khắp nơi đều làm. Nó chỉ xuất hiện ở vài nhóm, giống như một trò mà nhóm này biết còn nhóm kia không, học được từ nhau rồi truyền lại.

Hướng giải thích thứ hai: đây có thể là một cách nói với nhau. Cả tiếng hú lẫn màn đập bạnh gốc cây đều là những thứ tinh tinh đực vẫn làm để phô trương sức mạnh, nên một số nhà nghiên cứu nghiêng về khả năng ném đá chỉ là một biến tấu của màn phô trương quen thuộc đó. Các nghiên cứu trước còn gợi ý xa hơn: những cái cây ấy có thể đang được đánh dấu như một địa điểm quan trọng trong lãnh thổ, kiểu như một tấm biển mà loài không biết nói tự dựng lên cho nhau.

Điều này đặc biệt vì phần lớn trường hợp loài vật dùng đá đều là để kiếm ăn, chẳng hạn đập vỡ hạt cứng. Ở đây viên đá không đem lại miếng ăn nào cả. Nó chỉ đem lại một tiếng động và một dấu vết.

Phần ba: còn vướng ở đâu

Chưa ai biết chắc những điểm ném đá ấy có ý nghĩa gì với chính lũ tinh tinh, và cũng chưa ai biết chắc vì sao chúng làm vậy. Nguồn tin nói thẳng như thế, không vòng vo.

Muốn tiến thêm thì phải đo được hai thứ mà băng hình cũ chưa cho thấy rõ: con ném đá là ai, bao nhiêu tuổi, đực hay cái, và quan trọng không kém, những con ở gần đó phản ứng ra sao. Trong khoa học hành vi, đám "khán giả" mới là bằng chứng cho biết một tín hiệu có thực sự truyền đi điều gì hay không. Nếu ném xong mà không con nào bận tâm, cách hiểu sẽ khác hẳn so với khi cả nhóm hú đáp lại. Đó chính là thứ đống thẻ nhớ mang từ rừng về đang chờ được xem.

Có một chuyện gấp hơn cả câu trả lời. Ngay trong lúc thực địa, nhóm nghiên cứu bắt gặp những lỗ khoan thăm dò quặng bauxite trong rừng. Khai khoáng là cơ hội kinh tế thật cho Guinea-Bissau, nhưng nó cũng có thể phá mất sinh cảnh và gây ô nhiễm. Nếu khu rừng biến mất trước khi băng hình được xem hết, câu hỏi kia sẽ không còn ai để hỏi nữa.

Bạn thử làm một việc nhỏ trong một tuần xem sao: ghi nhật ký những con chim, con chó, con mèo quanh nhà, xem có con nào cứ lặp đi lặp lại một việc ở đúng một chỗ hay không, rồi tự đoán vì sao.

Còn câu hỏi này thì để ngỏ: nếu bạn không được phép nói một lời nào, bạn sẽ dùng cách gì để cho người khác biết "chỗ này là của nhóm mình", và làm sao để dấu hiệu đó còn nguyên sau mười năm?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.