Cá hoá thạch được thả về kênh nước ở Guatemala

Có một con cá con vừa rời cái bể nuôi để ra dòng nước thật. Chúng ta gọi nó là Mõm Dài nhé, vì cái mõm của nó dài và nhọn y như mõm cá sấu.

Mõm Dài mới nở ra trong một cái bể. Nhưng họ hàng của nó thì đã bơi trên Trái Đất từ lâu lắm rồi. Lâu đến mức khó tin: 100 triệu năm. Và suốt 100 triệu năm ấy, hình dáng của loài cá này gần như không đổi. Thế nên người ta tặng nó một biệt danh nghe rất oai: cá hoá thạch (fossil fish).

Hoá thạch là dấu vết của sinh vật thời xưa còn in lại trong đá. Mõm Dài không phải hoá thạch. Nó đang sống, đang thở, đang quẫy đuôi. Nhưng nếu bạn tìm được một con cá cùng họ với nó từ thời khủng long, rồi đặt hai con cạnh nhau, bạn sẽ khó chỉ ra chỗ nào khác nhau.

Chuyến đi bằng thuyền

Chuyện này xảy ra ở miền nam Guatemala, một nước nằm ở Trung Mỹ, cách Việt Nam nửa vòng Trái Đất.

Mõm Dài thuộc loài cá láng nhiệt đới (tropical gar), tên khoa học là Atractosteus tropicus. Nó và hàng trăm con cá con khác được nuôi trong bể ở Trung tâm Bảo tồn Biển thuộc Vườn thú La Aurora, tại thành phố Guatemala. Người ta chăm chúng từ lúc còn là cá bột, nghĩa là cá vừa mới nở, bé xíu.

Rồi tới ngày đi. Cả đàn được chở bằng thuyền ra một con kênh nước ngọt nằm giữa rừng ngập mặn. Rừng ngập mặn là kiểu rừng mọc ngay trong nước, rễ cây cắm xuống bùn và đan vào nhau như một cái rọ khổng lồ. Ở Việt Nam mình cũng có, chẳng hạn rừng đước ở miền Nam.

Đó là nơi loài này vốn sống. Và đó là nơi Mõm Dài được thả ra.

Có một điều đặc biệt trong chuyến đi này. Đây là lần đầu tiên loài cá ấy được nuôi thành công trong bể, do con người chăm, thay vì lớn lên hoàn toàn ngoài tự nhiên. Lần đầu tiên, nghĩa là trước đó chưa ai làm được.

Vì sao phải nuôi rồi thả?

Vì loài cá này đang gặp khó.

Bản tin nêu ba chuyện đang làm chúng vơi đi. Thứ nhất là đánh bắt trái phép, tức là có người bắt cá ở nơi không được phép bắt, hoặc bắt kiểu không được phép. Thứ hai là nước bị ô nhiễm, nước bẩn thì cá khó sống. Thứ ba là thời tiết cực đoan, nghĩa là mưa bão, khô hạn, nóng lạnh thất thường quá mức bình thường. Những kiểu thời tiết ấy còn nặng thêm vì một hiện tượng tên là El Niño, khi nước biển và không khí đổi tính nết trong một thời gian rồi làm đảo lộn thời tiết ở nhiều nơi trên thế giới.

Ở Guatemala, loài cá này được xếp vào mức "dễ tổn thương" (vulnerable). Bạn có thể hình dung nó như một nấc trong bảng theo dõi sức khoẻ của các loài: chưa phải nấc nguy hiểm nhất, nhưng đã đủ để người ta phải để mắt tới.

Bản tin còn dẫn lời một người tên Gaitan. Người này cảnh báo rằng trong những năm tới, loài cá ấy có thể rơi vào tình trạng xấu hơn nhiều.

Nói thật như vậy nghe hơi buồn. Nhưng đây là chỗ hay: người ta không ngồi nhìn. Chính vì có lời cảnh báo ấy mà mới có chuyến thuyền chở Mõm Dài ra kênh. Nuôi cá con trong bể cho qua giai đoạn bé bỏng nhất, rồi mang trả về nhà của chúng, đó là một cách giúp một loài đông trở lại.

Mõm Dài lớn lên sẽ thế nào?

To hơn bạn nghĩ nhiều.

Con trưởng thành của loài này dài tới 1,2 mét. Bạn thử lấy thước ra đo xem 1,2 mét cao tới đâu trên người bạn nhé. Nó nặng khoảng 10 ki lô gam, cỡ một bao gạo nhỏ trong nhà.

Thân nó thuôn dài như quả ngư lôi, tức là loại đạn phóng đi trong nước, nhọn hai đầu để trượt nhanh. Còn cái mõm thì dài, hẹp, đầy răng, trông giống mõm cá sấu.

Mà nó vẫn chưa phải anh cả trong họ. Cá láng nhiệt đới là họ hàng nhỏ hơn của một loài tên alligator gar, một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất Bắc Mỹ.

Một con cá thì quan trọng gì cho cả dòng sông?

Câu hỏi này được chính người làm công việc bảo tồn trả lời.

Jennifer Hernandez, phó trưởng bộ phận bảo tồn của Vườn thú La Aurora, nói với hãng tin AFP rằng loài cá này giữ "vai trò rất quan trọng" trong hệ sinh thái nước ngọt ở Guatemala. Hệ sinh thái là tất cả sinh vật trong một vùng cộng với nước, đất, cây cỏ quanh chúng, tất cả dựa vào nhau mà sống.

Theo Hernandez, vì là cá ăn thịt, loài này giúp giữ "sự cân bằng" ở các dòng sông. Cá ăn thịt nghĩa là nó ăn con vật khác. Khi nó còn đó, không có loài nào trong sông đông lên quá mức. Mất nó đi, cái cân ấy lệch, và lệch ở một chỗ thì nhiều chỗ khác cũng đổi theo.

Nên Mõm Dài không chỉ là một con cá. Nó là một mắt trong cái lưới lớn ấy.

Bây giờ tới lượt bạn nghĩ

Bản tin không cho biết Mõm Dài lúc được thả dài bao nhiêu, cũng không cho biết chính xác có bao nhiêu con cá con, chỉ nói là hàng trăm con. Có những chi tiết mà người viết tin không biết, và không biết thì không được đoán.

Nhưng có một chuyện bạn tự nghĩ được. Khi cái lồng vừa mở ra, Mõm Dài bơi vào một dòng nước nó chưa từng thấy. Nước không trong như bể. Có rễ cây, có bùn, có bóng tối, và có những con vật khác.

Theo bạn, Mõm Dài sẽ gặp điều gì đầu tiên? Và nếu bạn là người trông coi nó, bạn sẽ chuẩn bị thêm gì cho nó trước khi mở lồng?

Còn nếu bạn thích vẽ, thử cái này xem: lấy giấy ra vẽ lại Mõm Dài đúng theo những gì bài này kể, thân thuôn như quả ngư lôi, mõm dài như mõm cá sấu. Rồi vẽ cạnh đó một con cá bạn quen mắt, cá vàng hay cá rô cũng được. Hai con khác nhau ở đâu? Và cái mõm dài kia, bạn đoán nó giúp Mõm Dài làm được việc gì mà con cá kia không làm được?

Theo bản tin của hãng tin AFP, năm 2026.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.