DNA trả lời câu hỏi 166 năm về một thi hài Bắc Cực

Năm 1859, giữa băng giá Bắc Cực, người ta tìm thấy một thi hài. Trong túi áo có giấy tờ mang tên Harry Peglar, một thuỷ thủ người Anh. Tưởng như mọi chuyện đã rõ. Nhưng bộ quần áo trên di cốt lại không khớp với chức vụ của Peglar trên tàu. Vậy đây là chính Peglar, hay là một người bạn đang cầm giúp giấy tờ của anh? Không ai trả lời được. Câu hỏi ấy nằm im suốt 166 năm. Ngày 10 tháng 9 năm 2026, nó mới có lời đáp. Và lời đáp không đến từ tờ giấy, nó đến từ xương.

Bốn cái tên vừa được gọi đúng

Một nhóm nhà nhân học ở University of Waterloo vừa công bố kết quả nghiên cứu. Dẫn đầu là Dr. Douglas Stenton, cùng đồng nghiệp là Dr. Robert Park. Stephen Fratpietro ở Lakehead University lo phần khó nhất: tách DNA ra khỏi những mẩu xương đã nằm trong băng gần 180 năm.

Họ đem DNA ấy so với DNA của những người đang sống hôm nay, là con cháu đời sau của các thuỷ thủ. Kết quả: gọi đúng tên được bốn người.

Người thứ nhất chính là Harry Peglar, giữ chức Captain of the Foretop trên tàu HMS Terror, một chức vụ trên tàu buồm ngày xưa. Anh là người duy nhất của tàu Terror được nhận dạng chắc chắn bằng DNA. Ba người còn lại thuộc tàu HMS Erebus: William Orren, thuỷ thủ lành nghề (Able Seaman); David Young, giữ chức Boy 1st Class; và John Bridgens, người phục vụ nhóm sĩ quan cấp dưới (Subordinate Officers' Steward).

Tính cả hai lần trước, năm 2021 với John Gregory và năm 2024 với James Fitzjames, nay đã có sáu thuỷ thủ được gọi đúng tên nhờ DNA.

Chuyến đi không ai trở về

Muốn hiểu vì sao việc này khó đến thế, bạn cần biết chuyện gì đã xảy ra.

Năm 1845, Sir John Franklin dẫn hai con tàu HMS Erebus và HMS Terror đi thám hiểm Bắc Cực. Băng khép lại quanh hai con tàu. Tới tháng 4 năm 1848, hai tàu đã bị kẹt cứng gần hai năm. 105 người còn sống quyết định bỏ tàu.

Họ đi bộ dọc bờ tây đảo King William, thuộc vùng Nunavut, kéo theo những chiếc xuồng đặt trên xe trượt. Bạn thử hình dung: kéo cả một chiếc xuồng trên tuyết, trong cái lạnh Bắc Cực, để nếu gặp nước thì còn có cái mà chèo. Không một ai trong số họ về được.

Từ giữa thế kỷ 19, người ta lần lượt tìm thấy di cốt của họ rải rác trên đảo King William và bán đảo Adelaide. Ba người của tàu Erebus vừa được nhận dạng đều nằm lại ở vịnh Erebus. Riêng Peglar được tìm thấy cách đó tới 130 ki lô mét. Kết quả mới cũng cho thấy cả ba người của tàu Erebus đã sống qua ba năm đầu của chuyến đi, và nằm trong nhóm bỏ tàu đi tìm đường thoát.

Bên cạnh thi hài năm 1859 còn có một xấp giấy, nay được gọi là "Peglar Papers". Trong đó có thơ, và có những đoạn trông như ghi chép về những việc đã xảy ra trên đường. Theo Dr. Robert Park, đó gần như là bộ tài liệu viết tay duy nhất của cả chuyến thám hiểm từng được tìm thấy.

Có một chi tiết rất đời thường trong nghiên cứu này. Rich Preston, một nhà báo của BBC News, được nhóm nghiên cứu liên hệ và mời nộp mẫu DNA. Sau đó ông mới biết mình là hậu duệ của John Bridgens. Điều thú vị là ông từng làm cho một chương trình truyền hình chuyên đi tìm gốc gác các gia đình, mà không hề biết trong gia đình mình cũng có một câu chuyện như vậy.

Vì sao xương 180 năm vẫn "nhận họ" được

Đây là phần khoa học, và nó gọn hơn bạn tưởng.

DNA là bản hướng dẫn nằm trong tế bào của mọi sinh vật. Phần lớn DNA của bạn là một mớ trộn lẫn từ cả bố lẫn mẹ, đời này qua đời khác trộn mãi nên rất khó lần ngược. Nhưng có hai đoạn đi theo đường thẳng, không trộn.

Đoạn thứ nhất là DNA ty thể (mitochondrial DNA), nằm trong ty thể, bộ phận sinh năng lượng của tế bào. Đoạn này chỉ mẹ truyền cho các con, tất cả các con. Đoạn thứ hai nằm trên nhiễm sắc thể Y (Y chromosome), và bố chỉ truyền nó cho con trai.

Nghĩa là mẹ của mẹ của mẹ bạn truyền một đoạn DNA gần như y hệt xuống tới bạn, không đứt đoạn. Nhờ vậy, một mẩu xương từ năm 1848 và một người đang sống năm 2026 vẫn có thể đặt cạnh nhau mà đối chiếu.

Cả bốn trường hợp lần này đều cho "khoảng cách di truyền bằng không". Khoảng cách di truyền đo mức khác nhau giữa hai mẫu DNA. Bằng không nghĩa là không tìm thấy điểm khác nào, đủ để tin rằng người dưới lớp băng và người nộp mẫu có chung một tổ tiên.

Hãy để ý một điều. Tờ giấy trong túi áo không làm được việc này. Giấy tờ có thể do người khác cầm giúp, có thể rơi, có thể đổi chủ. Xương thì không nói dối được về chuyện nó là của ai.

Chính vì vậy mà nhóm nghiên cứu đặt ra một điều kiện cho người muốn nộp mẫu: phải có hồ sơ phả hệ chứng minh được một dòng mẹ hoặc một dòng cha trực tiếp, liên tục, không gián đoạn. Họ đang kêu gọi thêm con cháu của các thành viên chuyến thám hiểm liên hệ, vì còn nhiều di cốt chưa có tên.

Một việc bạn làm thử được ngay tuần này

Lấy một tờ giấy và vẽ cây gia đình của mình, lùi về bốn đời. Bạn ở dưới cùng. Rồi bố mẹ, ông bà, cụ. Tới chỗ nào không nhớ thì đi hỏi. Hỏi ông bà, hoặc người lớn tuổi nhất trong nhà, từng cái tên một, và hỏi luôn xem người ấy sống ở đâu, làm gì.

Xong rồi, lấy bút màu tô riêng một nhánh: mẹ của mẹ của mẹ bạn. Đó đúng là nhánh không đứt mà các nhà khoa học đòi hỏi ở người nộp mẫu DNA. Bạn vừa vẽ ra bằng tay cái đường mà DNA ty thể đã đi.

Và một câu để nghĩ tiếp. Nếu 166 năm nữa mới có người đọc được tên bạn qua một nhánh như thế, bạn muốn nhà mình còn giữ lại điều gì?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.