Gần 4,5 ki lô gam bạc nằm dưới rừng Phần Lan suốt nghìn năm

Bạn đang đi trong một khu rừng. Cái máy dò kim loại (metal detector) trên tay bỗng kêu lên. Dưới chân bạn, sâu chừng 45 xăng ti mét, tức là chỉ sâu bằng một cái xô nước dựng đứng, có thứ gì đó bằng kim loại.

Đó chính là chuyện đã xảy ra với một người đàn ông ở Phần Lan. Thứ nằm dưới lớp đất mỏng ấy là gần 4,5 ki lô gam bạc, nằm im khoảng một nghìn năm.

Đo được gì

Người tìm ra là Kalle Lappinen, một người chơi dò kim loại. Ngày 3 tháng 9, ông dò trúng hai chỗ chôn bạc trong rừng gần thị trấn Sysmä, cách thủ đô Helsinki khoảng 150 ki lô mét về phía bắc, ngay cạnh một mỏm đá lớn. Ông không đào bới lung tung mà báo ngay cho bảo tàng. Hôm sau, các nhà khảo cổ tới kiểm tra và khai quật đúng quy cách.

Người khai quật là Esko Tikkala, nhà khảo cổ ở Bảo tàng Lịch sử Lahti. Ông kể lại với báo Live Science qua thư điện tử những con số sau.

Hai chỗ chôn nằm cách nhau khoảng 12 mét, tức là chừng chiều dài một lớp học. Cả hai đều sâu khoảng 45 xăng ti mét và nằm kẹp giữa hai hòn đá. Bạc được đựng trong hộp làm bằng vỏ cây bạch dương, một loại cây rất nhiều ở vùng đó.

Tổng cộng gần 4,5 ki lô gam. Muốn hình dung nặng chừng nào, bạn lấy 4 tới 5 gói gạo loại 1 ki lô gam ôm vào lòng là đúng bằng ngần ấy. Bên trong có hàng nghìn món: rất nhiều đồng tiền xu, vài món trang sức, trong đó có một chiếc vòng tay bằng bạc, và những mảnh bạc vụn (hack silver), tức là bạc bị cắt ra thành từng miếng nhỏ.

Tiền xu đến từ những vùng đất nay là nước Đức, Thụy Điển và Anh. Trong đó còn có mấy đồng dirham, là tiền bạc do thế giới Hồi giáo đúc ra. Tiền xu và trang sức có niên đại khoảng năm 1000 tới năm 1050 sau Công nguyên.

Đây là kho bạc thời Viking lớn nhất từng tìm được ở Phần Lan. Kho lớn nhất trước đó được phát hiện từ năm 1895 ở Nousiainen, cách Sysmä khoảng 210 ki lô mét, có hơn 1.700 đồng bạc nhưng chỉ nặng bằng khoảng một nửa kho mới. Nếu chỉ tính giá kim loại thôi, chỗ bạc này hôm nay đáng gần 10.000 đô la Mỹ.

Một điều quan trọng: kho báu chưa được làm sạch, chưa phân loại và chưa đếm xong. Tikkala nói thẳng rằng ông chưa có thời gian xem hết chỗ tiền xu. Nên con số "hàng nghìn" hiện giờ là một ước lượng, chưa phải con số cuối cùng.

Người ta đang giải thích thế nào

Câu hỏi thú vị nhất là: ai chôn, và chôn để làm gì?

Chưa ai biết chắc. Đây là chỗ bạn nên để ý, vì người lớn rất hay kể chuyện này như thể đã có đáp án.

Thứ giới nghiên cứu nói được khá chắc là chuyện những mảnh bạc vụn. Hồi ấy người ta chưa dùng tiền in sẵn mệnh giá như tờ tiền trong ví bố mẹ bạn. Bạc đáng giá theo cân nặng. Cần trả một món hàng nhỏ thì cắt một mẩu bạc nhỏ ra mà trả. Vì vậy một chiếc vòng tay đứt đôi không phải là đồ hỏng, nó là tiền lẻ.

Còn lý do chôn thì chỉ có phỏng đoán. Một nghiên cứu gần đây xem xét hơn 15.000 kho chôn từ thời La Mã và thấy người xưa chôn của vì nhiều lý do khác nhau: để trốn thuế, để cúng tế thần linh, hoặc đơn giản là cất cho an toàn trong thời loạn lạc. Ba khả năng ấy đều có thể đúng với kho Sysmä, và hiện chưa có bằng chứng nào nghiêng hẳn về một phía.

Còn một chỗ nữa rất dễ hiểu sai. Kho bạc này thuộc thời Viking, giai đoạn thường được tính từ cuộc tấn công Lindisfarne năm 793 tới khi một đạo quân Viking thua trận ở Stamford Bridge bên Anh năm 1066. Nhưng Tikkala nói rõ: "thời Viking" chỉ là cái tên gọi một quãng thời gian. Nó không có nghĩa là ở Phần Lan có người Viking. Theo ông, không có nguồn sử liệu nào cho thấy Phần Lan là vùng đất Viking giống như các vùng nay thuộc Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch. Các nhà sử học Phần Lan mượn cái tên ấy để gọi giai đoạn, thế thôi.

Còn vướng ở đâu

Muốn trả lời được "chôn khi nào" và "chôn vì sao", người ta cần đo thêm ít nhất hai thứ.

Thứ nhất là từng đồng xu. Các chuyên gia về tiền xu thời Viking sẽ phải định danh từng đồng: đúc ở đâu, năm nào. Đồng tiền muộn nhất trong kho sẽ cho biết kho không thể được chôn trước năm đó. Đó là cách duy nhất hiện có để thu hẹp khoảng thời gian, và nó chỉ chạy được sau khi kho đã được làm sạch và đếm hết.

Thứ hai là chính mảnh đất quanh đó. Hiện chưa thấy dấu hiệu mộ táng nào gần hai chỗ chôn, nhưng Tikkala nói khu vực xung quanh chưa được nghiên cứu đầy đủ, nên "chưa thấy" chưa có nghĩa là "không có". Nếu đào rộng ra mà gặp nền nhà hay dấu vết một khu dân cư, câu chuyện sẽ khác hẳn so với khi chỉ có rừng trống. Sau đó mới có bài nghiên cứu khoa học công bố về cả kho báu.

Phần Lan không phải nơi duy nhất vừa gặp may. Mùa xuân vừa rồi, Na Uy tìm được kho hơn 4.700 đồng xu, còn ở Đan Mạch một chủ nhà tình cờ đào trúng hơn 700 hiện vật bạc nặng hơn 18,5 ki lô gam ngay sân sau. Riêng vùng đất quanh Sysmä, mười năm qua đã có nhiều kho chôn khác lộ ra.

Bạn có thể thử ngay ở nhà: cân 4,5 ki lô gam bằng cân bếp để biết kho bạc ấy nặng thế nào, rồi đo 12 mét ngoài sân bằng bước chân để thấy hai hộp bạc nằm xa nhau bao nhiêu.

Và đây là câu hỏi chưa ai trả lời được, kể cả các nhà khảo cổ: nếu bạn phải chôn một hộp đồ quý xuống đất rồi mong người của một nghìn năm sau hiểu được mình, bạn sẽ bỏ gì vào hộp, và làm sao để họ biết bạn chôn nó vì lý do gì?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.