Gen có quyết định tính cách của bạn không?

Mở một cuốn album ảnh gia đình, bạn sẽ nhận ra vài điều rất nhanh. Đôi mắt này giống mẹ. Cái chân dài này chắc chắn là của bố. Tóc xoăn thì hình như từ bà.

Nhưng còn tính hay nói thì sao? Còn tính cẩn thận, tính thích thử món lạ, tính ngại đám đông? Những thứ đó có "giống" theo kiểu di truyền được không, giống như màu mắt?

Một nghiên cứu rất lớn vừa thử trả lời câu hỏi đó. Và câu trả lời thú vị hơn bạn nghĩ.

Một triệu người, và hơn một nghìn gen

Ngày 2 tháng 9, tạp chí khoa học Nature công bố một phân tích tổng hợp (meta-analysis). Phân tích tổng hợp nghĩa là gom nhiều nghiên cứu đã có lại, rồi tính chung một lượt để ra kết quả đáng tin hơn. Đây là phân tích tổng hợp lớn nhất từng được làm về đề tài này.

Dự án có tên Revived Genomics of Personality Consortium. Nhóm nghiên cứu gộp 46 nhóm người tham gia lại. Tất cả những người này đều đã được giải trình tự bộ gen (genome), tức là đọc ra toàn bộ "bản hướng dẫn" nằm trong tế bào của cơ thể họ.

Mỗi người còn trả lời câu hỏi về tính cách của chính mình. Các nhà khoa học xét năm nét tính cách. Đó là hướng ngoại (extraversion), dễ chịu (agreeableness), tận tâm (conscientiousness), cởi mở với trải nghiệm (openness to experience) và bất ổn cảm xúc (neuroticism), tức mức độ cảm xúc lên xuống nhiều hay ít.

Khoảng 600.000 người trả lời về bốn nét đầu. Hơn 1.100.000 người trả lời về nét thứ năm.

Kết quả: nhóm nghiên cứu tìm ra hơn 1.200 gen có liên quan tới năm nét tính cách này.

Nghe thì có vẻ như đã tìm được lời giải. Nhưng chính các nhà khoa học nói điều quan trọng nhất lại nằm ở chỗ khác.

Không có "gen hướng ngoại"

Kết luận lớn nhất của họ là: không một gen đơn lẻ nào quyết định bạn có một nét tính cách nào đó.

Không có "gen nói nhiều". Không có "gen cẩn thận". Thay vào đó là hàng nghìn gen, mỗi gen góp một phần cực kỳ nhỏ.

Hãy tưởng tượng một dàn hợp xướng có hàng nghìn người. Bạn không thể chỉ vào một người rồi nói "giọng của bài hát là do bạn này". Không ai trong đó hát đủ to để làm nên bài hát. Gen và tính cách giống như vậy.

Và vì các phần góp ấy quá nhỏ, chúng gần như không thể tách rời khỏi những gì xảy ra quanh bạn: nơi bạn lớn lên, bạn bè bạn chơi, việc bạn làm mỗi ngày.

Hai con số không khớp nhau

Đây là chỗ câu chuyện trở nên rối, theo kiểu rất khoa học.

Từ nhiều chục năm trước, các nhà khoa học đã nghiên cứu tính cách bằng cách quan sát các cặp song sinh. Song sinh cùng trứng (identical twins) chia sẻ gần 100% vật liệu di truyền. Đem so họ với anh chị em thường, người ta ước lượng rằng tính cách di truyền khoảng 50%.

Nhưng khi máy móc đủ mạnh để đọc thẳng bộ gen, con số lại khác hẳn. Cách đọc này gọi là nghiên cứu liên kết toàn hệ gen (genome-wide association study), và nó cần cỡ mẫu tới hàng triệu người mới chạy được. Các nghiên cứu kiểu đó cho ra khoảng 5 tới 15% mà thôi.

Nghiên cứu mới xác nhận con số thấp này. Michel Nivard, nhà dịch tễ học di truyền ở Đại học Bristol tại Anh, là một trong các tác giả.

Vậy bên nào đúng? Các nhà khoa học nói: có lẽ chưa bên nào là câu trả lời cuối cùng. Cách đọc gen có thể bỏ sót những biến thể cực hiếm, nên nó hơi thấp. Còn các cặp song sinh thường tự thấy mình giống nhau vì những lý do chẳng liên quan gì tới gen, nên con số kia có thể hơi cao.

Biết được mình có thể sai ở đâu, và sai theo chiều nào, cũng là một phần của làm khoa học.

Đoán điệu nhảy khi nhạc chưa bật

Brent Roberts, nhà tâm lý học ở Đại học Illinois tại Urbana-Champaign, không tham gia nghiên cứu này. Ông có một cách nói rất hay.

Chuỗi DNA bạn sinh ra đã có thì cố định. Nhưng cách cơ thể đọc chuỗi đó lại thay đổi rất nhiều tuỳ hoàn cảnh. Gen nào được bật lên, bật vào lúc nào, đó là những thứ biến động.

Cho nên đoán tính cách một người chỉ bằng chuỗi DNA của họ giống như nhìn một đôi bạn nhảy lúc mới nắm tay nhau, nhạc còn chưa bật, rồi đòi đoán trọn cả điệu nhảy sắp tới.

Roberts nói thêm một ý quan trọng: gen và môi trường không phải hai bên kéo dây giành phần. Chúng là hai bên cùng làm việc với nhau. Hỏi "bao nhiêu phần là gen" có khi là hỏi sai câu.

Muốn đo cho thật đúng sự phối hợp đó thì phải theo dõi người tham gia suốt hàng chục năm, và sẽ cực kỳ tốn kém. Nivard nói ngay cả khi lập bản đồ hết mọi biến thể hiếm, vẫn còn phần chưa giải thích được. Ông gọi chúng là "unknown unknowns", nghĩa là những ẩn số mà ta còn chưa biết là mình chưa biết. Ông xem đó là chặng tiếp theo cần đi.

Thử ở nhà

Nếu gen không viết sẵn tính cách của bạn, thì mỗi ngày, điều gì đang viết nó?

Bạn thử thế này. Đọc lại năm nét tính cách ở trên, rồi mời từng người trong nhà chọn một nét mà họ thấy giống mình nhất. Bố chọn, mẹ chọn, anh chị em chọn, bạn cũng chọn. Sau đó cả nhà so với nhau xem giống chỗ nào, khác chỗ nào.

Rồi thử thêm một bước nữa: với mỗi lựa chọn, đoán xem nét ấy có phải do một thói quen hằng ngày tạo nên không. Người hay nấu ăn cho cả nhà có tận tâm hơn không? Người hay đi chơi xa có cởi mở hơn không?

Không có đáp án đúng, và đó là điều hay nhất. Nghiên cứu này nói về hơn một triệu người cộng lại. Nó không phán xét được bất kỳ ai trong nhà bạn, kể cả bạn.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.