Hai người ra ngoài trạm vũ trụ để thay một tấm gương nhỏ

Chuyện gì đáng để hai người mặc bộ đồ nặng trịch, chui ra khỏi cửa, rồi treo mình giữa khoảng không suốt sáu tiếng rưỡi?

Sáu tiếng rưỡi là bao lâu? Dài hơn cả buổi sáng lẫn buổi chiều bạn ngồi trong lớp cộng lại. Bằng ba chuyến bay từ Hà Nội vào Sài Gòn nối đuôi nhau. Trong chừng ấy thời gian, hai người đó không được cởi mũ, không được gãi mũi, không có chỗ nào để ngồi xuống nghỉ chân.

Vậy mà việc chính họ ra ngoài để làm nghe lại rất nhỏ. Họ đi thay một tấm gương.

Chuyện gì đã xảy ra

Thứ Ba, ngày 1 tháng 9, hai nhà du hành đã bước ra khỏi Trạm Vũ trụ Quốc tế (International Space Station). Một người là Jessica Meir của NASA. Một người là Sophie Adenot của ESA, tức Cơ quan Vũ trụ châu Âu.

Chuyến đi này được gọi là chuyến đi bộ ngoài không gian số 99 của phía Hoa Kỳ. Nó bắt đầu vào khoảng 8 giờ 30 sáng, theo giờ miền Đông nước Mỹ, và kéo dài chừng sáu tiếng rưỡi. NASA truyền hình trực tiếp từ 7 giờ sáng, tức là bật máy quay trước cả tiếng rưỡi, để người xem kịp thấy hai người chuẩn bị.

Ngoài đó, họ có bốn việc phải làm.

Việc thứ nhất, và cũng là việc quan trọng nhất, là thay một tấm gương phản xạ ngược (retroreflector) ở cổng phía trước của mô đun Harmony. Tấm gương này giúp các con tàu tìm đường khi bay tới và ghép nối vào trạm.

Việc thứ hai là lắp cáp nối cho hệ thống chuyển tiếp dữ liệu, thứ giúp trạm gửi thông tin đi và nhận thông tin về.

Việc thứ ba là chuẩn bị bộ tản nhiệt của máy Alpha Magnetic Spectrometer, một thiết bị lớn gắn bên ngoài trạm, để lần sau người ta bảo trì cho dễ. Bộ tản nhiệt là phần lo việc thoát nhiệt, hơi giống cái quạt sau lưng máy tính ở nhà bạn.

Việc thứ tư là thay một camera độ nét cao gắn trên giàn (truss), tức bộ khung xương dài đỡ lấy cả trạm.

Có một chi tiết nhỏ mà thú vị. Khi hai bộ đồ trắng cùng lơ lửng, người dưới mặt đất rất khó biết ai là ai. Nên họ đánh dấu. Adenot là thành viên số 1, mặc bộ đồ có sọc đỏ. Meir là thành viên số 2, mặc bộ đồ trơn không có dấu nào. Nhìn vệt đỏ là biết ngay đang xem người nào.

Đây là chuyến đi bộ ngoài không gian thứ bảy trong đời Meir, và thứ ba của Adenot. Còn với chính trạm vũ trụ, đây là chuyến thứ 284 phục vụ việc lắp ráp, bảo trì và nâng cấp.

Vì sao một tấm gương lại đáng công đến thế

Bạn đã từng thấy con mắt mèo gắn ở yếm xe đạp chưa? Hay những cọc tiêu bên đường, ban ngày trông xám xịt, ban đêm gặp đèn xe là sáng rực lên?

Đó chính là gương phản xạ ngược. Gương thường hắt ánh sáng đi theo kiểu quả bóng nảy vào tường, chiếu vào một bên thì ánh sáng bay ra bên kia. Gương phản xạ ngược thì khác. Chiếu tia sáng vào nó từ hướng nào, nó hắt tia sáng trả lại đúng hướng đó. Người cầm đèn luôn là người nhìn thấy nó sáng nhất.

Trên trạm vũ trụ, mẹo này giải một bài toán khó. Một con tàu chở hàng hoặc chở người bay tới, nó cần biết mình còn cách cửa trạm bao xa, và mình đang lệch sang bên nào. Con tàu chiếu tia sáng ra phía trước. Tấm gương hắt tia đó trả về. Từ khoảng thời gian tia sáng đi và về, con tàu tự tính ra khoảng cách rồi ghé vào cho khớp.

Mà ghép nối là chuyện chính xác tới từng xăng ti mét. Chệch một chút là không vào được cổng. Điều làm bài toán này khó hơn nữa: cả trạm lẫn con tàu đều đang bay rất nhanh, không có vật nào đứng yên để lấy làm mốc. Vậy nên thứ trạm cần lại không phải một cỗ máy to. Nó cần một chi tiết nhỏ cỡ cái đĩa, đặt đúng chỗ, và luôn hoạt động.

Còn một điều đáng nghĩ nữa, lần này là về con người. Sau chuyến đi này, Meir trở thành người phụ nữ có nhiều chuyến đi bộ ngoài không gian thứ ba trong lịch sử NASA. Đứng trên bà là Peggy Whitson với 10 chuyến, và Suni Williams với 9 chuyến.

Hãy để ý cách con số đó lớn lên. Không ai nhảy một phát từ 0 lên 10. Mỗi lần ra ngoài chỉ nhích thêm đúng một bậc: lần thứ sáu, rồi lần thứ bảy. Adenot lúc này mới ở lần thứ ba. Nghề này đi lên bằng số lần chịu làm, chứ không bằng một lần nổi tiếng. Học một môn khó ở lớp cũng vậy thôi.

Nghĩ tiếp, và thử ở nhà

Câu hỏi để bạn nghĩ: nếu có một chiếc xe tự lái phải tìm về đúng cổng nhà bạn giữa đêm tối, bạn sẽ gắn dấu hiệu gì ở cổng để nó nhận ra? Dấu hiệu ấy phải nhìn thấy được trong đêm, phải không lẫn với cổng nhà hàng xóm, và phải bền qua nắng mưa. Đó đúng là bài toán mà những người thiết kế trạm vũ trụ phải giải.

Việc thử được ngay tối nay: lấy một chiếc đèn pin, ra chỗ xe đạp, rọi thẳng vào yếm phản quang. Bạn sẽ thấy nó sáng bừng lên. Giờ nhờ một người khác cầm đèn rọi vào yếm, còn bạn đứng lệch sang một bên mà nhìn. Miếng phản quang bỗng tối đi hẳn.

Ánh sáng không mất đi đâu cả. Nó chỉ quay đúng về phía người cầm đèn, chứ không về phía bạn. Đó chính là nguyên lý của tấm gương mà hai nhà du hành đã bay ra tận ngoài kia để thay.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.