Hòn đá kỳ lạ dưới lòng suối hoá ra là chiếc răng voi cổ

Bạn thử tưởng tượng một buổi sáng mùa hè. Có một người đang lội trong lòng một con suối cạn ở California, nước Mỹ. Chân cô giẫm lên sỏi, lên cát, lên đủ thứ hòn đá đủ hình đủ dạng.

Rồi cô nhìn thấy một hòn đá trông hơi lạ. Nó méo mó. Nó có những cái gờ nhô lên nhấp nhô, không giống mấy hòn đá nằm quanh đó.

Cô nhặt nó lên.

Và bạn biết không, đó không phải là đá.

Một chiếc răng, không phải một hòn đá

Người nhặt hòn đá ấy tên là Brigid Lynch. Cô là nhà địa mạo học (geomorphologist), tức là người chuyên nghiên cứu hình dạng của mặt đất: vì sao chỗ này có đồi, chỗ kia có suối, dòng nước chảy qua thì đất thay đổi thế nào.

Thứ cô cầm trên tay là một chiếc răng hàm. Một chiếc răng hàm đã hoá đá.

Bạn đoán thử xem nó là răng của con gì? Gợi ý cho bạn: chiếc răng ấy to, và chủ nhân của nó có vòi.

Đó là răng của một con voi răng mấu Thái Bình Dương (Pacific mastodon, tên khoa học là Mammut pacificus). Voi răng mấu là một loài họ hàng với voi ngày nay, có vòi dài và có ngà, nhưng răng thì khác voi bây giờ: mặt răng của nó gồ lên thành từng mấu nhọn, giống một dãy núi nhỏ. Chính mấy cái mấu ấy làm chiếc răng trông như một hòn đá kỳ quặc.

Con voi có chiếc răng này là một con đã trưởng thành. Và nó sống cách đây ít nhất mười nghìn năm.

Chiếc răng đẹp nhất ông từng thấy

Chuyện xảy ra mùa hè này, trong một khu bảo tồn thiên nhiên nằm gần thành phố San Francisco, thuộc hạt San Mateo. Khu bảo tồn do một cơ quan tên là Midpeninsula Regional Open Space, gọi tắt là Midpen, trông coi.

Khi mấy nhà địa chất trong nhóm nhìn chiếc răng lần đầu, họ cũng tưởng đó là "một hòn đá hình thù kỳ lạ". Phải một lúc sau mọi người mới hiểu mình đang cầm cái gì.

Chính Lynch kể lại rằng cô đã ra thực địa nhiều lần và thấy nhiều thứ, nhưng chưa bao giờ có gì thú vị như lần này.

Rồi chiếc răng được đưa cho một nhà cổ sinh vật học tên Wayne Thompson xem trước. Nhà cổ sinh vật học (paleontologist) là người chuyên nghiên cứu các sinh vật đã sống từ rất lâu trước đây, qua những mẩu xương và dấu vết còn sót lại trong đá.

Ông Thompson nói chiếc răng ở tình trạng nguyên vẹn hoàn hảo. Ông bảo đây là chiếc răng hàm voi răng mấu hoàn chỉnh nhất ở khu vực của ông, và là chiếc răng hàm voi răng mấu ngoạn mục nhất mà ông từng thấy.

Sau đó chiếc răng được gửi tới Đại học Stanford. Ở đó các nhà khoa học sẽ đo tuổi của nó bằng carbon, một cách xác định tuổi hoá thạch dựa vào một chất có sẵn trong cơ thể mọi sinh vật và giảm dần theo thời gian sau khi sinh vật chết. Kết quả thì chưa có, nên chúng ta còn phải chờ.

Một chiếc răng kể được chuyện gì?

Bạn có thể thấy lạ: chỉ một cái răng thôi mà sao quan trọng thế?

Vì răng là thứ tiếp xúc trực tiếp với thức ăn. Hình dạng của răng cho biết con vật ấy nhai kiểu gì, và nhai thứ gì. Răng cũng là bộ phận cứng nhất trên cơ thể, nên nó sống sót qua hàng nghìn năm trong lúc những phần khác đã tan biến hết.

Và con voi răng mấu Thái Bình Dương có những điểm riêng nằm ngay trên xương và răng của nó. Nó là họ hàng gần của voi răng mấu Mỹ (American mastodon, tên khoa học Mammut americanum). Hai loài này trông rất giống nhau, nhưng có vài chỗ khác: chiếc răng hàm thứ ba của loài Thái Bình Dương hẹp hơn, xương chân sau dày hơn, và đôi khi nó không có ngà ở hàm dưới.

Có một chuyện nữa khá bất ngờ. Loài voi răng mấu Thái Bình Dương mới chỉ được công nhận là một loài riêng vào năm 2019. Trước đó người ta cứ tưởng chúng là voi răng mấu Mỹ. Nghĩa là các nhà khoa học vẫn đang làm quen với loài này, và mỗi mẩu xương, mỗi chiếc răng tìm được đều là một mảnh ghép mới. Ông Thompson gọi chiếc răng này là thêm một mảnh ghép nữa trong câu chuyện Kỷ Băng Hà mà chúng ta đặt được vào đúng chỗ.

Con voi ấy từng đi lại ở những vùng đất mà ngày nay là Mexico, California, Oregon và phía bắc dãy núi Rocky. Nó sống trong một thời kỳ rất dài gọi là kỷ Pleistocene, kéo dài từ khoảng 2,6 triệu năm trước tới khoảng 11.700 năm trước.

Rồi loài của nó biến mất, khoảng mười nghìn năm trước. Không còn con nào nữa.

Sắp tới, các nhà nghiên cứu sẽ làm một bản sao ba chiều của chiếc răng. Midpen định dùng bản sao ấy để kể chuyện này cho mọi người nghe.

Con voi thì muộn rồi, nhưng con ếch thì chưa

Còn một điều nữa, và nó có lẽ là điều hay nhất.

Nhóm của Lynch hôm ấy không hề đi tìm hoá thạch. Họ có việc khác.

Họ đang sửa lại dòng suối để làm chỗ ở tốt hơn cho một loài ếch. Đó là ếch chân đỏ California (California red-legged frog, tên khoa học Rana draytonii). Loài ếch này đang bị đe doạ, nghĩa là số lượng của chúng ít đi và chúng cần được giúp.

Bạn thấy hai câu chuyện nằm cạnh nhau chưa?

Con voi răng mấu ấy đã đi mất từ lâu lắm rồi, và không ai kịp làm gì cho nó cả. Nó chỉ còn lại một chiếc răng nằm trong lòng suối.

Nhưng con ếch chân đỏ thì vẫn còn đây. Và ngay lúc này, có những người đang lội xuống suối, dọn dẹp, sửa sang, để lũ ếch có một chỗ sống tử tế hơn. Chiếc răng voi được tìm thấy đúng trong lúc người ta đang làm việc ấy.

Bạn thử làm điều này nhé

Ra vườn, hoặc ra công viên gần nhà, hoặc ra một bờ suối bờ sông nào đó nếu có người lớn đi cùng.

Tìm một hòn đá có hình dạng lạ. Lạ thôi, không cần to.

Cầm nó lên, xoay đi xoay lại, nhìn kỹ các mặt. Rồi lấy giấy bút vẽ lại hình dạng của nó.

Vẽ xong, bạn tự hỏi mình một câu: hòn đá này trước đây từng là gì nhỉ? Nó là một mảnh vỡ của tảng đá lớn hơn? Nó bị nước bào mòn bao lâu mới tròn được thế này? Hay là, biết đâu đấy, nó không phải đá?

Brigid Lynch cũng đã nhặt một hòn đá lên đúng như vậy.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.