Máy đo đặt sát hàng rào nhà máy nói lên điều gì

Có một nơi ở Mỹ mà bầu trời nhìn vẫn xanh, nắng vẫn đẹp, gió vẫn mát. Nhưng người sống ở đó có nguy cơ mắc ung thư vì không khí cao gần 50 lần mức trung bình cả nước.

Nơi đó là giáo xứ St. John the Baptist, bang Louisiana. Nó nằm trong một dải đất dài 85 dặm giữa hai thành phố New Orleans và Baton Rouge. Dải đất ấy có nhiều nhà máy hoá dầu tới mức người dân đặt cho nó một cái tên buồn: Cancer Alley, nghĩa là Hẻm Ung thư.

Vậy câu hỏi là: làm sao bạn biết trong không khí có gì, khi mũi bạn không ngửi thấy gì cả?

Chuyện đã xảy ra

Tháng 4 năm 2024, một buổi lễ ký kết diễn ra ở Mỹ. Michael Regan, người đứng đầu Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (viết tắt là EPA), ký ban hành một quy định mới. Đứng ngay sau lưng ông là hai người dân sống ở Cancer Alley: Tish Taylor và cha của bà, ông Robert Taylor.

Quy định ấy có tên viết tắt là HON. Nó buộc khoảng 220 nhà máy hoá dầu lớn phải làm hai việc.

Việc thứ nhất là nâng cấp thiết bị lọc, để giảm lượng hoá chất độc bay ra ngoài.

Việc thứ hai mới là điều thú vị: phải lắp máy quan trắc không khí (air monitor) ngay tại hàng rào nhà máy. Máy này liên tục đo nồng độ sáu chất độc trong không khí. Nếu số đo vượt ngưỡng cho phép, nhà máy bắt buộc phải đi sửa.

Nói cách khác, người ta không còn phải tin lời nhà máy nữa. Đã có máy đo đứng ngay ranh giới, đo cái không khí mà hàng xóm đang hít vào.

EPA tính rằng quy định này sẽ chặn được 6.200 tấn chất độc bay vào không khí mỗi năm. Và với những xóm làng sống gần các nhà máy đó, nguy cơ ung thư do chất độc trong không khí sẽ giảm tới 96%.

Bà Tish Taylor gọi ngày hôm ấy là "món quà tuyệt vời cho các thế hệ sau chúng ta".

Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đó. Sau khi Tổng thống Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, chính quyền mới bắt đầu tháo dỡ quy định này. Hơn 50 cơ sở hoá dầu được cho tạm miễn áp dụng trong hai năm. Tới tháng 7, thêm 20 cơ sở nữa được miễn. EPA nói sẽ viết lại quy định HON vào mùa thu.

Quy định HON chỉ là một trong chín quy định về chất độc trong không khí mà chính quyền trước đã ban hành. Tám quy định còn lại nhắm vào các ngành khác: gang thép, luyện đồng, sản xuất lốp xe, nhà máy điện than. Cả chín quy định hiện đều đã bị bãi bỏ, sửa đổi, hoặc đang bị đưa ra xem xét lại.

Vì sao chuyện này đáng để bạn biết

Có hai loại ô nhiễm rất khác nhau.

Loại thứ nhất là loại bạn thấy được. Khói xe máy, bụi đường, khói đốt rác. Mắt nhìn ra, mũi ngửi thấy, áo trắng phơi ngoài trời thì bị bẩn.

Loại thứ hai thì khác hẳn. Ethylene oxide và vinyl chloride là những chất bay hơi không màu. Chúng có mặt trong không khí với lượng cực nhỏ, nhỏ tới mức giác quan của bạn hoàn toàn không nhận ra. Nhưng hít vào ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác, chúng làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh nặng.

Bà Tracey Woodruff, giáo sư dịch tễ học và sức khoẻ dân số ở Đại học Stanford, từng làm việc về đánh giá độc chất tại EPA, gọi nhóm chất này là "những kẻ xấu kinh điển của hoá chất độc hại". Bà nói: "Chúng ta đã biết về độc tính của chúng suốt nhiều thập kỷ."

Điều lạ là suốt nhiều thập kỷ ấy, quy định dành cho nhóm chất độc này lại lỏng hơn quy định dành cho khí thải xe cộ. Thứ nguy hiểm hơn lại bị quản chặt ít hơn, chỉ vì nó khó thấy hơn.

Đó chính là lý do máy đo ở hàng rào quan trọng đến vậy. Cái gì không đo được thì không ai chứng minh được. Cái gì không chứng minh được thì rất khó bắt ai chịu trách nhiệm.

Còn một chi tiết nữa rất đáng chú ý. Trước quy định HON, có một lỗ hổng tồn tại nhiều năm: khi nhà máy tắt máy để bảo trì, hoặc khởi động lại sau khi dừng, chẳng hạn trước một cơn bão, thì lúc đó nhà máy được miễn tuân thủ giới hạn phát thải. Trớ trêu là đúng những lúc ấy nhà máy thải ra nhiều nhất. Ông Shiv Srivastava, giám đốc chính sách của Fenceline Watch, một nhóm công lý môi trường ở Houston, nói lỗ hổng này có "tác động khổng lồ" tới lượng chất độc thực sự thoát ra ngoài. Quy định HON đã bịt lỗ hổng đó lại.

Và đây là phần khiến câu chuyện liên quan tới chính bạn. Những nhà máy này không làm ra thứ gì xa lạ. Chúng làm ra nguyên liệu cho nhựa, sơn, chất chống đông, nước rửa chén, nước giặt, dầu gội. Tức là gần như mọi thứ trong nhà bạn đều có một chút liên quan tới một nhà máy nào đó, và tới không khí của những người sống cạnh nhà máy ấy.

Câu chuyện này chưa khép lại. Nhiều nhóm dân cư, trong đó có nhóm của gia đình Taylor, đã kiện ra toà để phản đối việc miễn trừ. Bà Sharon Lavigne, người sáng lập một nhóm vận động ở Cancer Alley, vẫn giữ cây bút mà ông Michael Regan tặng bà sau buổi ký. Bà nói bà sẽ tiếp tục đấu tranh để khôi phục quy định như ban đầu.

Bạn thử làm một trạm đo tí hon

Ý tưởng "đo ngay tại hàng rào" bạn có thể làm thử ngay ở nhà, với đúng tinh thần đó.

Bạn cần một tấm bìa cứng và một mẩu băng dính hai mặt. Dán mẩu băng dính lên bìa, lột lớp giấy bảo vệ ra để mặt keo lộ thiên. Dùng bút vẽ lên bìa một ô vuông cạnh 1 xăng ti mét ngay cạnh mẩu băng dính, để lần nào cũng đếm đúng một vùng.

Treo tấm bìa ở ban công, hoặc cạnh cửa sổ hướng ra đường. Mỗi ngày chụp một tấm ảnh vào cùng một giờ. Sau bảy ngày, phóng to ảnh và đếm số hạt bụi bám trong ô vuông ấy.

Muốn hay hơn nữa thì làm hai tấm cùng lúc, treo ở hai chỗ khác nhau. Một tấm ngoài mặt đường, một tấm trong sân sau hoặc trong nhà. Rồi so hai con số.

Bạn sẽ thấy một điều: hai chỗ cách nhau vài mét có thể cho hai con số rất khác. Bụi bạn đếm được là loại nhìn thấy, còn chất độc trong bài này thì không nhìn thấy. Nhưng nguyên tắc thì giống hệt nhau. Đặt dụng cụ đo đúng chỗ, ghi lại đều đặn, rồi so sánh.

Và câu hỏi để bạn nghĩ tiếp: nếu một tấm bìa dán băng dính đã ghi lại được thứ mắt bạn không nhìn ra, thì một xóm không có lấy một chiếc máy đo nào sẽ lấy gì để chứng minh không khí quanh mình đang bẩn?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.