Mọi con đường dẫn tới Rome? Bản đồ nói là không

Bạn chắc đã nghe câu "mọi con đường đều dẫn tới Rome". Người ta dùng nó để nói rằng làm cách nào rồi cũng về một đích. Nhưng câu ấy vốn không phải một lời ví von suông, nó nói về đường thật, xe ngựa thật, người đi bộ thật cách đây khoảng 2.000 năm.

Vậy thì thử hỏi một câu thẳng thừng: nếu bạn sống hồi ấy, ở một góc nào đó của đế chế La Mã, và bạn muốn đi bộ hoặc đi xe ngựa tới những nơi xa nhất có thể, Rome có phải chỗ thuận tiện nhất để bạn khởi hành không?

Một nghiên cứu mới vừa đo thử. Câu trả lời là không.

Người ta đã đo được gì

Một nhóm nghiên cứu đã nhiều năm dựng một tấm bản đồ số tên là Itiner-e. Trong đó là gần 300.000 ki lô mét đường của đế chế La Mã, vẽ lại từng tuyến một.

Con số ấy khó hình dung, nên đổi cách nói: 300.000 ki lô mét là đi vòng quanh Trái Đất theo đường xích đạo bảy lần rưỡi. Đó là toàn bộ hệ đường bộ của một đế chế mà vào lúc rộng nhất, năm 117 sau Công nguyên, trải ra 5,5 triệu ki lô mét vuông quanh Địa Trung Hải, phủ phần lớn châu Âu, Trung Đông và Bắc Phi.

Có bản đồ rồi, nhóm nghiên cứu làm một phép tính: mỗi thành phố La Mã nối vào mạng đường ấy tốt tới đâu. Không phải thành phố nào giàu hơn, đông hơn hay nổi tiếng hơn, mà thuần tuý là: đứng ở đó thì đi tới mọi nơi khác có tiện không. Kết quả đăng trên tạp chí Nature Communications, ngày 15 tháng 9.

Những thành phố đứng trên Rome, theo cách đo này: Antioch, Ancyra (nay là Ankara), Byzantium, cả ba nằm trên đất Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, và Corinth ở Hy Lạp. Nhóm nghiên cứu viết thẳng rằng với người đi đường bộ, những nơi ấy "có vị trí tốt hơn Rome".

Còn tuyến đường bộ mà nghiên cứu gọi là tuyến trung gian quan trọng nhất của cả đế chế, tức con đường mà nhiều hành trình phải mượn để đi qua nhất, thì không ghé Rome một chút nào. Tom Brughmans, đồng tác giả nghiên cứu, giáo sư khảo cổ học cổ điển tại Đại học Aarhus ở Đan Mạch, mô tả tuyến ấy thế này: nó men theo bờ biển Bắc Phi rồi vùng Levant, đi ngang Antioch và gần Ankara, vượt sang châu Âu ở Constantinople, rồi xuyên thung lũng Po và Milan để vào đất Pháp.

Có một chi tiết còn lạ hơn. Ngay trong bán đảo Ý, tức là sân nhà của Rome, con đường trung tâm nhất lại chạy men bờ biển Adriatic ở phía bên kia bán đảo, bỏ qua Rome hoàn toàn. Chính nhóm nghiên cứu nói họ bị sốc khi thấy điều đó.

Người ta đang giải thích ra sao

Đây là chỗ cần tách bạch. Phần trên là số đo. Phần này là cách các nhà nghiên cứu đang hiểu số đo đó, và họ nói rõ đây là lời giải thích chứ không phải một phép đo thứ hai.

Brughmans dùng một hình ảnh gọn: bán đảo Ý giống một phần phụ mọc ra khỏi mạng đường của đế chế, và Rome nằm lưng chừng giữa phần phụ ấy.

Bạn thử tưởng tượng một cái cây. Thân chính là nơi nhựa chảy qua nhiều nhất. Còn một cành mọc chìa ra ngoài, dù lá có đẹp tới đâu, cũng không có dòng chảy nào buộc phải đi xuyên qua nó để tới chỗ khác. Bán đảo Ý là cái cành đó. Ai đi từ đầu này tới đầu kia đế chế không có lý do gì phải rẽ vào, vì rẽ vào rồi lại phải quay ra đúng lối cũ.

Ngược lại, Corinth nối tốt vì những con đường qua đó là thứ buộc phải dùng để đi từ bán đảo Peloponnese sang phần còn lại của Hy Lạp. Ancyra nối tốt vì nó là đầu mối giao thông thiết yếu của cả vùng Anatolia. Đây là kiểu vị trí mà hai vùng đất muốn gặp nhau thì phải mượn đường của bạn.

Vậy Rome yếu à? Không hề, và lời giải thích cho chuyện đó cũng là một phỏng đoán có cơ sở, không phải một kết luận đã đo. Brughmans nói: vị trí trung tâm của Rome không đến từ đường bộ, mà từ chỗ nó ngồi ngay giữa Địa Trung Hải, trên giao điểm của các tuyến hàng hải lớn. Nói cách khác, sức mạnh của Rome có thể nằm ở mặt nước chứ không nằm ở mặt đất.

Nhân tiện, nghiên cứu còn ghi một điều nhỏ mà thú vị: khi địa hình cho phép, người La Mã làm đường khá thẳng, nhưng vẫn không thẳng bằng đường thời nay. Lý do là ngày nay người ta tránh khúc quanh gấp và sẵn sàng biến đổi mạnh địa hình để đường thẳng hơn, nhờ có máy móc đo đạc và thi công hiện đại.

Chỗ còn vướng

Nghiên cứu này chỉ đo đường bộ. Nó không đo đường biển, không đo đường sông. Và chính các tác giả nói ra điều đó chứ không giấu đi.

Nghĩa là câu "mọi con đường đều dẫn tới Rome" mới chỉ bị bác bỏ ở đúng một nửa: nửa đường bộ. Nửa còn lại, nửa của tàu thuyền, vẫn để ngỏ. Nhóm nghiên cứu cho rằng Rome có thể có vị thế quan trọng hơn hẳn trong vận tải biển và sông so với vận tải đường bộ, nhưng đó là điều họ nghĩ, chưa phải điều họ đã đo. Chưa ai biết chắc.

Họ đề nghị các nghiên cứu sau đi đo đường thuỷ, rồi ghép kết quả đó với kết quả về đường bộ. Chỉ khi ghép được hai nửa lại, người ta mới nói được cho trọn vẹn rằng thời La Mã, đi lại thật sự chảy qua những đâu.

Đây là chỗ đáng để bạn để ý cách khoa học làm việc. Nhóm nghiên cứu hoàn toàn có thể viết một câu nghe trọn vẹn kiểu "và vì vậy Rome không phải trung tâm". Họ không viết thế. Họ nói rõ mình đo được gì, không đo được gì, và cái chưa đo có thể lật ngược phần nào kết luận.

Một câu để nghĩ tiếp

Thử áp cách nghĩ này vào chỗ bạn đang sống.

Lấy một tờ giấy, hoặc mở bản đồ trên điện thoại. Đánh dấu nhà bạn, trường, chợ, bến xe, công viên, nhà người bạn thân. Rồi thử tính: đứng ở điểm nào thì đi tới tất cả những điểm còn lại là gần nhất, tính tổng lại?

Rất có thể điểm đó không phải chỗ bạn đoán. Nó có thể là một ngã tư chẳng có gì đặc biệt, không biển hiệu, không ai chụp ảnh. Nhưng ai muốn đi từ phía này sang phía kia của khu bạn ở thì đều phải qua nó.

Và đây là câu còn để ngỏ: một nơi quan trọng vì ai cũng phải đi qua, với một nơi quan trọng vì ai cũng muốn đến, hai thứ đó có phải cùng một thứ không?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.