Nấm có thể là chìa khoá để trồng rau trên sao Hỏa

Hãy tưởng tượng bạn vừa bước ra khỏi tàu, chân đặt xuống sao Hỏa. Trong hành lý có một túi hạt giống. Việc của bạn là trồng lấy rau mà ăn, vì không ai chở đồ ăn tới kịp. Nhưng bạn nhìn quanh và không thấy một nắm đất vườn nào. Chỉ có bụi khô và đá vụn màu gỉ sắt, trải ra tới chân trời.

Bạn sẽ gieo hạt vào cái gì?

Một nhóm nhà khoa học vừa đưa ra câu trả lời khá lạ. Hãy mang theo nấm. Không phải nấm hương hay nấm rơm để ăn, mà loại nấm nhỏ tới mức mắt thường không thấy được, loại sống lẫn trong đất và quấn quanh rễ cây.

Chuyện gì vừa xảy ra

Ngày 25 tháng 9 năm 2026, trang Universe Today giới thiệu nghiên cứu mới của một nhóm làm việc ở Hoa Kỳ và Brazil, gồm Jéssica Carneiro Oliveira, Rafael Loureiro, Andrew Palmer và Camila Maistro Patreze. Họ công bố bài của mình trên tạp chí khoa học Frontiers in Astronomy and Space Sciences.

Câu hỏi họ đặt ra là: những loại nấm có lợi có thể biến lớp đất đá vụn (regolith) của Mặt Trăng và sao Hỏa thành thứ trồng được cây hay không? Regolith là tên gọi lớp bụi và đá vỡ phủ trên bề mặt một hành tinh hay một mặt trăng. Nó trông hơi giống đất, nhưng nó không phải đất.

Có một chỗ cần nói rõ ngay, vì nó quan trọng. Đây là một bài tổng quan (review). Nghĩa là nhóm không tự làm thí nghiệm mới. Họ đọc lại thật nhiều nghiên cứu đã có về nấm, rồi xếp chúng lại để xem loài nào hứa hẹn cho việc trồng cây ngoài Trái Đất. Trong số đó có cả những loài nấm từng được đưa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế (International Space Station).

Hai nhóm nấm được gọi tên là Trichoderma, và nhóm nấm rễ cộng sinh dạng túi, tiếng Anh gọi là arbuscular mycorrhizal fungi, viết tắt là AMF.

Chính nhóm nghiên cứu cũng nói thẳng giới hạn của mình. Các thử nghiệm tới nay đều chạy trên vật liệu mô phỏng, tức là bụi đá người ta tự trộn ra trên Trái Đất cho giống regolith thật. Chưa ai thử với regolith thật của Mặt Trăng hay sao Hỏa, và phải làm được bước đó trước đã. Bài viết cũng nói viễn cảnh trồng trọt kiểu này có thể còn cách chúng ta hàng chục năm.

Vì sao chuyện này đáng để ý

Vấn đề của regolith không phải là nó bẩn. Vấn đề là nó nghèo. Nhóm nghiên cứu chỉ ra ba chất mà cây rất cần nhưng regolith lại thiếu: nitơ, kali và phốt pho. Bạn có thể nghĩ về ba chất này như ba món chính trong bữa ăn của một cái cây. Thiếu chúng thì dù có nước, có ánh sáng, hạt gieo xuống vẫn lên èo uột.

Nấm rễ giúp được đúng ở chỗ đó. Chúng bám vào rễ cây rồi mọc dài ra, mảnh như sợi tơ, len vào những khe mà rễ cây không tới được. Hãy hình dung rễ cây là bàn tay của bạn, còn nấm là những ngón tay nối thêm, dài hơn và mảnh hơn rất nhiều. Nhờ vậy cây tìm và hút được chút dinh dưỡng ít ỏi đang nằm rải rác quanh nó.

Chưa hết. Nấm còn giúp cây chịu đựng điều kiện khắc nghiệt, thứ mà các nhà khoa học gọi là áp lực phi sinh học (abiotic stress). Đó là những khó khăn không đến từ sinh vật sống: quá khô, quá lạnh, nền quá chặt, thiếu chất. Trong phần kết luận, nhóm nêu ba việc nấm có thể làm được. Làm dịu các áp lực ấy. Huy động dinh dưỡng thiết yếu cho cây. Và có thể cải thiện cả cấu trúc của chính lớp regolith.

Có một điều thú vị nữa. Nấm rễ chẳng phải phát hiện mới mẻ gì. Những người nghiên cứu thực vật đã biết tới chúng từ giữa thế kỷ 19, nghĩa là hơn một trăm năm mươi năm rồi. Chỗ mới nằm ở ý tưởng đem chúng ra khỏi Trái Đất.

Vì sao không chở đồ ăn lên cho nhanh

Đây là một câu hỏi rất hợp lý. Sao không cứ chở lương thực từ Trái Đất lên?

Vì đường quá xa. Theo các số liệu thiên văn, một chuyến tàu chở hàng đi từ Trái Đất tới sao Hỏa mất khoảng bảy tới chín tháng. Bạn thử đặt con số đó cạnh lịch học của mình xem: cả kỳ nghỉ hè cộng thêm gần trọn một học kỳ, tàu vẫn còn đang bay.

Còn khoảng cách thì thế này. Vào lúc hai hành tinh gần nhau nhất, sao Hỏa cách Trái Đất chừng 55 triệu ki lô mét. Nói suông như vậy thì chẳng gợi ra gì cả. Nên hãy quy về một chuyến bay bạn có thể đã từng đi. Hà Nội vào Sài Gòn dài khoảng 1.160 ki lô mét. Vậy 55 triệu ki lô mét là chừng 47.000 chuyến bay ấy nối đuôi nhau.

Đặt một thùng rau mà phải chờ lâu như thế thì không sống nổi. Trồng được ngay tại chỗ thì khác hẳn.

Bạn nghĩ sao

Nếu chỉ được mang một thứ đang sống lên sao Hỏa, bạn chọn hạt giống hay chọn nấm? Thử nghĩ xem vì sao câu trả lời thật lại là phải mang cả hai.

Và đây là hai việc bạn làm thử được ngay tuần này.

Lấy hai cái cốc. Một cốc đổ cát sạch, một cốc đổ đất vườn. Gieo vào mỗi cốc mấy hạt đậu xanh, tưới bằng nhau, để cạnh nhau cùng một chỗ có nắng. Bảy ngày sau, lấy thước đo chiều cao cây trong hai cốc rồi so. Cốc cát sạch chính là bản nháp rất thô của regolith: có chỗ cho rễ bám, mà gần như không có gì để ăn.

Việc thứ hai nhỏ hơn. Ra chỗ có cỏ, nhổ nhẹ một cây cỏ lên, giữ nguyên phần rễ. Soi thật kỹ. Nếu thấy những sợi trắng mảnh lẫn trong rễ, rất có thể bạn đang nhìn thấy đúng thứ mà các nhà khoa học kia muốn mang lên sao Hỏa.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.