Ngủ thêm hay đạp xe 20 phút, cách nào giúp nhớ bài hơn?

Đêm qua bạn chỉ ngủ được bốn tiếng. Sáng nay còn nguyên một ngày dài đang chờ. Bạn sẽ chọn chợp mắt thêm một giấc, hay ra sân đạp xe hai mươi phút?

Nghe thì hai việc này chẳng giống nhau chút nào. Một bên là nằm yên, nhắm mắt. Một bên là thở dốc, toát mồ hôi. Vậy mà một nghiên cứu mới vừa đo được điều khá lạ: với trí nhớ, hai cách đó cho kết quả gần như bằng nhau.

Thí nghiệm đã diễn ra thế nào

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences, một tạp chí khoa học nơi các nhà nghiên cứu công bố kết quả sau khi được đồng nghiệp soi kỹ. Nhóm thực hiện đến từ Đại học McGill, Canada.

Họ mời 54 người trưởng thành trẻ và khỏe mạnh tham gia. Việc đầu tiên nghe đã thấy mệt: giữ cho những người này thức liên tục 30 giờ trong phòng thí nghiệm. Tức là hơn một ngày một đêm không ngủ chút nào.

Sau đó, 54 người được chia làm ba nhóm.

Nhóm thứ nhất đạp xe 20 phút, cường độ từ vừa tới mạnh, đủ để thở gấp và nóng người.

Nhóm thứ hai được ngủ một giấc 90 phút.

Nhóm thứ ba là nhóm đối chứng. Họ cũng ngồi lên xe đạp trong 20 phút, nhưng không đạp. Nhóm đối chứng là nhóm dùng để so sánh. Nếu không có ai ngồi yên như vậy, các nhà khoa học sẽ không biết phần kết quả nào đến từ việc đạp xe, phần nào chỉ vì thời gian trôi qua.

Ngay sau đó, cả ba nhóm cùng xem một loạt hình ảnh. Điều thú vị là không ai được dặn phải nhớ những tấm ảnh ấy. Họ chỉ xem thôi.

Ba ngày sau, mọi người quay lại và được kiểm tra: trong đống ảnh này, tấm nào bạn đã từng nhìn thấy?

Hai con số sát nhau đến bất ngờ

Cả nhóm ngủ lẫn nhóm đạp xe đều nhận ra được nhiều ảnh hơn hẳn nhóm ngồi yên.

Nhóm ngủ 90 phút nhận diện tốt hơn nhóm đối chứng 23%.

Nhóm đạp xe 20 phút tốt hơn 21%.

Hai con số đó sát nhau tới mức, xét về mặt thống kê, các nhà nghiên cứu không thấy khác biệt đáng kể giữa hai cách. Nói đơn giản: chênh lệch nhỏ tới mức có thể chỉ là may rủi, không đủ để kết luận cách nào hơn cách nào.

Đây không phải lần đầu vận động cho kết quả kiểu này. Năm 2023, một nghiên cứu ở Đại học Portsmouth cũng thấy 20 phút đạp xe cường độ vừa giúp đầu óc làm việc tốt hơn ở người thiếu ngủ, kể cả trong điều kiện thiếu ô xy.

Cùng một đích, hai con đường khác hẳn

Phần hay nhất nằm ở chỗ khác. Nhóm nghiên cứu còn gắn thiết bị đo hoạt động não, gọi là điện não đồ (electroencephalography, viết tắt EEG). Máy này đọc các dòng điện rất nhỏ chạy trong não, giống như áp tai vào tường để nghe xem bên trong đang ồn ào hay đã yên tĩnh.

Kết quả cho thấy hai nhóm đi tới cùng một đích bằng hai con đường hoàn toàn khác nhau.

Ở nhóm ngủ, máy ghi được dấu hiệu não bớt buồn ngủ và bớt mệt. Chẳng hạn hoạt động sóng chậm (slow-wave activity), một kiểu sóng não gắn với việc não đang cần nghỉ, dịu hẳn xuống. Giấc ngủ 90 phút đã trả lại được một phần cái đã mất. Và dấu hiệu mệt càng giảm nhiều thì người đó nhớ ảnh càng tốt.

Ở nhóm đạp xe thì hầu như không thấy điều đó. Các dấu hiệu mệt trong não của họ vẫn cao ngang nhóm chỉ ngồi yên. Vận động không làm họ đỡ mệt chút nào.

Nhưng trí nhớ của họ vẫn tốt lên, và nó gắn với một nhóm tín hiệu khác hẳn: tín hiệu cho thấy não xử lý hình ảnh gọn gàng, hiệu quả hơn ngay tại lúc nhìn.

Tóm lại: giấc ngủ cho não nghỉ. Vận động không cho não nghỉ, nhưng lại làm não chạy tốt hơn.

Vì sao điều này đáng chú ý

Có những người không được quyền chọn giấc ngủ.

Marc Roig, nhà khoa học thể thao ở School of Physical and Occupational Therapy thuộc McGill và là tác giả cấp cao của nghiên cứu, nói rằng thiếu ngủ ảnh hưởng gần như mọi mặt trong cách chúng ta suy nghĩ và làm việc, nhưng rất nhiều người không thể bỏ ngang việc đang làm để đi ngủ thêm. Theo ông, phát hiện này cho thấy chỉ một đợt vận động ngắn cũng có thể giúp giữ lại một trong những năng lực quan trọng nhất của đầu óc.

Madhura Lotlikar, nhà thần kinh học và là tác giả chính, chỉ ra đúng những người cần điều này nhất: y tá, phi công, cha mẹ vừa sinh em bé, người làm ca đêm. Giữa ca trực, họ không thể rời vị trí để đi ngủ. Bà nói vận động thì dễ tiếp cận, rẻ và dễ làm, nên nó là một công cụ hứa hẹn để giữ đầu óc tỉnh táo khi không đủ giấc.

Nhưng chính nhóm nghiên cứu nói rõ một điều, và bạn nên nhớ kỹ điều này. Cả giấc ngủ ngắn lẫn buổi vận động đều chỉ là cách chống đỡ tạm cho một ngày đã lỡ thiếu ngủ. Chúng không thay được một đêm ngủ tử tế, và càng không phải cách sống lâu dài.

Thiếu ngủ đang là chuyện của rất nhiều người. Ước tính khoảng 20 đến 40% người trưởng thành trên thế giới hiện không ngủ đủ. Theo ước tính của tổ chức nghiên cứu RAND, riêng ở Mỹ, Anh, Đức, Nhật Bản và Canada, phần công việc bị mất đi vì thiếu ngủ trị giá tổng cộng 680 tỷ đô la Mỹ mỗi năm.

Một việc bạn thử được

Cũng nói cho công bằng: nghiên cứu này làm với người lớn, không phải với bạn đọc tuổi bạn. Nên hãy coi nó là chuyện đáng tò mò, chưa phải kết luận cho mọi người.

Hôm nào thấy đầu óc lơ mơ, bạn thử ra ngoài đi bộ nhanh 20 phút, rồi quay vào học tiếp. Sau đó tự chấm cho mình một điểm từ 1 tới 10: hôm nay nhớ bài dễ hay khó? Làm vài hôm rồi so lại. Đó chính là cách các nhà khoa học vẫn làm, chỉ là ở quy mô nhỏ hơn.

Còn chuyện đổi giờ đi ngủ, đổi lịch học hay tập luyện nhiều hơn thì hỏi bố mẹ trước nhé, vì đó là việc người lớn quyết cùng bạn.

Và đây là câu để nghĩ tiếp. Nhóm đạp xe vẫn mệt y như cũ, mà vẫn nhớ tốt hơn. Vậy cảm giác "mệt quá, chẳng học nổi" có đang nói đúng về sức làm việc thật của não bạn không?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.