Người tí hon ở đảo Flores đi bộ giống chúng ta tới đâu

Hãy tưởng tượng một người trưởng thành, đã có con cái, đã đi làm đi kiếm ăn, mà chỉ cao đúng một mét. Không phải một đứa trẻ. Một người lớn, cao ngang bạn hồi học lớp một.

Người ấy có thật. Bà sống trên đảo Flores của Indonesia, và chết ở đó vào khoảng 100.000 tới 60.000 năm trước. Các nhà khoa học đặt cho bộ xương của bà một cái tên rất khô khan: LB 1. Còn loài của bà thì có tên khoa học là Homo floresiensis, và vì họ quá thấp bé nên báo chí gọi luôn là "hobbit", mượn từ những người tí hon trong truyện. Điểm khác biệt quan trọng: hobbit trong truyện là do nhà văn nghĩ ra, còn Homo floresiensis thì có xương thật, nằm trong hang thật, được đào lên năm 2003.

Câu hỏi làm các nhà khoa học đau đầu suốt hơn hai chục năm nay rất đơn giản: người tí hon ấy đi lại như thế nào? Giống chúng ta, hay giống một thứ gì đó cổ xưa hơn nhiều?

Người ta đo được gì

Kristi Lewton, nhà nhân học sinh học ở University of Southern California, cùng các đồng nghiệp đã chọn đo một phần xương mà ít ai để ý: xương chậu, tức bộ xương hình cái chậu ở ngang hông bạn.

Xương chậu là thứ kể chuyện đi đứng giỏi hơn cả xương chân. Lý do nằm ở chỗ nó loe ra hai bên nhiều hay ít. Các nhà khoa học gọi đặc điểm này là độ loe của xương chậu (iliac flare). Chậu loe rộng thì mỗi bước đi phải tốn nhiều sức hơn để giữ thăng bằng, đi hai chân kém hiệu quả hơn. Chậu hẹp và dựng đứng hơn thì bước đi tiết kiệm sức, đi được lâu và xa.

Nhóm của Lewton đem xương chậu của LB 1 đặt cạnh xương chậu tinh tinh, khỉ đột, các loài trong nhóm australopithecine (những họ hàng rất cổ của loài người, nổi tiếng nhất là bộ xương có biệt danh "Lucy"), và nhiều loài người khác, cả loài còn sống lẫn loài đã tuyệt chủng.

Có một trở ngại họ phải xử lý trước. Trước đây, mỗi nhóm nghiên cứu đo độ loe theo một cách riêng, và các cách ấy cho ra kết quả mâu thuẫn nhau: cách này bảo hobbit giống người, cách kia bảo giống vượn. Nên việc đầu tiên nhóm Lewton làm không phải là đo hobbit, mà là dựng ra một thước đo bằng con số, để ai dùng cũng ra cùng một kết quả.

Đo xong, con số nói thế này: xương chậu của LB 1 giống về mặt thống kê với các loài người sống trong thế Canh Tân (Pleistocene), tức thời kỳ băng hà, chẳng hạn Homo erectus. Và nó khác hẳn nhóm australopithecine, khác hẳn các loài vượn. Kết quả được công bố ngày 25 tháng 8 trên tạp chí American Journal of Biological Anthropology.

Các nhà khoa học đang giải thích thế nào

Từ những con số ấy, nhóm nghiên cứu đưa ra một cách hiểu, và đây là phần suy luận chứ không còn là phép đo.

Họ cho rằng người tí hon ở Flores đi thẳng bằng hai chân theo kiểu khá giống chúng ta. Nhưng "giống" không có nghĩa là "y hệt". Lewton nói loài này không phải một tay đi bộ nhanh, và cũng không đi những quãng đường dài. Xương của họ còn để lộ một khả năng nữa: có thể họ vẫn giữ thói quen leo trèo trên cây.

Cách đọc này không phải chỉ một nhóm nghĩ ra. Caley Orr, nhà cổ nhân học ở University of Colorado Denver, người không tham gia nghiên cứu, cho biết kết quả lần này ăn khớp với một phép so sánh hẹp hơn mà nhóm ông đã công bố năm ngoái, trong đó xương chậu LB 1 cũng hiện ra là chủ yếu giống người.

Điều thú vị là chuyện này không kéo hobbit lại gần chúng ta. Họ vẫn khác Homo sapiens rất nhiều: kiểu đi nguyên thuỷ hơn, và theo các bằng chứng đã có thì họ không săn bắt, không dùng lửa để nấu ăn.

Chỗ chưa ai biết chắc

Bộ xương hobbit là một mớ pha trộn kỳ lạ. Xương bàn tay của họ giống nhóm australopithecine cổ xưa. Vai và cánh tay trên lại giống người. Giờ thêm xương chậu, cũng giống người. Một cơ thể ghép từ hai thời đại khác nhau.

Vậy họ từ đâu ra? Chưa ai biết chắc. Lewton nói hầu hết bằng chứng chỉ về một trong hai hướng. Hướng thứ nhất: một nhóm Homo erectus trôi dạt tới đảo Flores, rồi qua rất nhiều đời, cả dòng họ cứ nhỏ dần đi, hiện tượng mà giới khoa học gọi là lùn hoá đảo (insular dwarfism). Hướng thứ hai: họ sinh ra từ một nhánh người thời Canh Tân khác, vốn đã nhỏ con sẵn, xuất hiện sớm hơn, và tới nay chúng ta chưa từng tìm thấy.

Nghiên cứu về xương chậu không chọn giúp bạn hướng nào. Nó hợp với cả hai. Orr nói thẳng rằng ý nghĩa của kết quả này đối với nguồn gốc hobbit "vẫn còn mơ hồ".

Muốn trả lời thì phải đo thêm thứ khác, không phải xương. Lewton cho rằng các phân tích di truyền, kể cả việc nghiên cứu những protein cổ còn sót lại trong xương, có thể tháo được nút thắt. Nhưng bà nói ngay câu sau: câu hỏi này "có lẽ sẽ không sớm được giải quyết". Xương nằm hàng chục nghìn năm trong khí hậu nóng ẩm của đảo nhiệt đới thì phân tử nào cũng khó sống sót.

Có một việc bạn thử được ngay hôm nay. Lấy phấn hoặc một mẩu băng dính, vạch lên tường một mốc cao đúng một mét, rồi đứng cạnh nó. Cái vạch ấy là đỉnh đầu của một người trưởng thành. Bà ấy nghĩ, bà ấy làm công cụ đá, bà ấy đi bộ bằng hai chân trên hòn đảo của mình.

Và câu hỏi vẫn treo đó: nếu sống trên một hòn đảo đủ lâu có thể làm cả một loài người nhỏ lại tới mức ấy, thì hòn đảo đã lấy đi của họ điều gì, và cho lại họ điều gì?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.