Tảng băng to bằng một thành phố vừa rời Greenland

Bạn hãy tưởng tượng một tấm băng dày 150 mét, rộng gần bằng cả đảo Manhattan, tự tay bẻ mình khỏi bờ rồi lặng lẽ trôi ra biển. Không có tiếng nổ nào báo trước. Không ai đứng đó quay phim. Chuyện ấy vừa xảy ra thật, vào ngày 04/08/2026, ở vùng biển băng giá phía tây bắc Greenland.

Và người đầu tiên biết chuyện lại đang ngồi trước màn hình máy tính, cách đó mấy nghìn ki lô mét.

Chuyện gì đã xảy ra

Nơi xảy ra chuyện là sông băng Petermann (Petermann Glacier). Sông băng là một khối băng khổng lồ chảy rất chậm trên mặt đất, chậm tới mức mắt thường không thấy nó nhúc nhích.

Ngày 04/08/2026, một mảng băng rộng 76,4 ki lô mét vuông đứt rời khỏi Petermann. Đó là mảng băng lớn nhất mà sông băng này mất đi kể từ năm 2012, và cũng là vụ tách băng lớn nhất ở Bắc Cực kể từ năm 2020. Diện tích bề mặt của nó xấp xỉ đảo Manhattan. Chỗ dày nhất có thể lên tới 150 mét, tức là cao hơn một toà nhà 40 tầng.

Người phát hiện là Adam Garbo, nghiên cứu sinh ngành băng hà học ở Đại học Ottawa. Băng hà học là ngành chuyên nghiên cứu về băng và sông băng.

Anh ấy phát hiện bằng cách nào? Bằng ảnh chụp từ vũ trụ. Nhiệm vụ Sentinel-1 của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (European Space Agency) liên tục chụp ảnh vùng này. Ngày 03/08, ảnh cho thấy dấu hiệu rạn vỡ rõ rệt chạy dọc trục giữa lưỡi băng. Đến 20 giờ UTC ngày 04/08, mảng băng đã tách rời hoàn toàn khỏi phía đông. UTC là giờ chuẩn quốc tế, dùng để mọi nhà khoa học trên thế giới nói cùng một mốc thời gian.

"Lưỡi băng" là gì

Chỗ này cần một chút giải thích, vì nó là mấu chốt của cả câu chuyện.

Sông băng chảy từ trên đất liền ra tới biển. Ra tới mép biển rồi nó không dừng lại ngay, mà chìa tiếp ra ngoài mặt nước, giống như lưỡi của bạn thè ra khỏi miệng. Phần chìa ra đó gọi là lưỡi băng trôi (floating ice tongue). Nó nổi trên nước biển, không còn tựa vào đất nữa.

Petermann từ lâu là một trong những lưỡi băng lớn nhất còn lại của Greenland. Cái "lưỡi" ấy càng dài thì càng mỏng manh, giống như bạn cầm một thanh sô cô la và đẩy dần ra khỏi mép bàn.

Vì sao chuyện này đáng chú ý

Điều thú vị nhất là: chuyện này không bất ngờ.

Các nhà khoa học đã theo dõi Petermann bằng vệ tinh từ năm 2019. Suốt mấy năm ấy, họ nhìn từng vết nứt lớn dần. Adam Garbo nói rằng nhóm đã đoán trước vụ tách này nhiều năm, và được nhìn thấy nó xảy ra thật là một điều đáng nhớ. Bạn thấy không, khoa học không chỉ là ghi lại chuyện đã rồi. Nó còn là đoán trước rồi chờ xem mình đoán có đúng không.

Chuyện chưa dừng ở đó. Hai mảng lớn nữa của lưỡi băng nhiều khả năng sắp tách ra, vì các vết nứt vẫn đang cắt sâu thêm. Hai mảng ấy được ước tính khoảng 94 ki lô mét vuông và 84 ki lô mét vuông. Nếu cả hai cùng rời đi, ba lần tách cộng lại sẽ lấy mất khoảng 254 ki lô mét vuông, tức chừng 22 phần trăm lưỡi băng còn lại.

Còn hai lý do nữa khiến các nhà khoa học chú ý.

Thứ nhất, những đảo băng phẳng lì như mặt bàn rất hiếm ở Bắc Cực. Tiến sĩ Anna Crawford ở Đại học Stirling giải thích rằng loại núi băng dạng bàn này khá phổ biến ở Nam Đại Dương quanh Nam Cực, nhưng đảo băng ở Bắc Cực thì hiếm hơn nhiều. Nghiên cứu một đảo băng Bắc Cực cho ta kiến thức dùng được cho cả hai vùng cực.

Thứ hai, chuyện an toàn cho tàu bè. Tiến sĩ Abigail Dalton ở Canadian Ice Service cho biết đây là những khối băng dày, có thể trôi nhiều năm liền. Theo thời gian chúng vỡ thành các mảnh nhỏ hơn, khó theo dõi hơn, và những mảnh ấy nguy hiểm cho tàu thuyền. Vì thế Environment and Climate Change Canada đang bám theo đường đi của đảo băng này từng ngày.

Nhóm của Garbo cũng sẽ tiếp tục theo dõi, bằng ảnh vệ tinh, bằng quan sát từ máy bay và bằng dữ liệu định vị. Công việc này nằm trong một nỗ lực lớn hơn: hiểu cho bằng được vì sao thềm băng Bắc Cực lại tách ra và co lại.

Việc bạn làm thử được ngay hôm nay

Có một điều về băng mà rất nhiều người lớn cũng nhầm. Bạn tự làm thí nghiệm là biết ngay, chỉ cần một cốc nước, mấy viên đá và một cái đĩa.

Bước một. Rót nước gần đầy cốc. Thả một viên đá vào. Nhìn kỹ: phần đá nổi lên trên mặt nước chỉ chiếm khoảng một phần mười viên đá thôi, chín phần còn lại chìm dưới nước. Lấy bút dạ đánh dấu mực nước lên thành cốc.

Bước hai. Chờ viên đá tan hết. Rồi so mực nước với vạch bạn vừa đánh dấu. Nó dâng lên bao nhiêu?

Bước ba. Đặt một viên đá khác lên cái đĩa, kê đĩa nghiêng sao cho nước tan chảy xuống một cốc khác cũng đã có sẵn nước. Đánh dấu mực nước trước, rồi chờ tan, rồi so lại.

Hai trường hợp này khác nhau ra sao? Đó chính là khác biệt giữa băng đang nổi trên biển, như lưỡi băng Petermann, và băng nằm trên đất liền, như phần sông băng còn ở trong bờ. Bạn đo được bằng chính cái bút dạ trong cặp mình.

Ghi lại kết quả vào một tờ giấy. Đó là dữ liệu do chính bạn thu thập, y như cách các nhà khoa học làm, chỉ khác là họ dùng vệ tinh còn bạn dùng cốc nước.

Câu hỏi để nghĩ tiếp

Vết nứt ở Petermann đã lộ ra từ nhiều năm trước. Ai cũng biết nó sẽ đứt. Vậy vì sao con người vẫn phải chờ vệ tinh chụp mới biết được nó đứt vào đúng ngày nào?

Nếu bạn muốn nhìn tận mắt, hãy thử tìm ảnh vệ tinh vùng Petermann trên các trang ảnh mở của NASA hoặc ESA. Vết nứt ấy nằm đó, trong ảnh, từ trước khi ai đó viết bài này.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.