Tiếng keng của cá nhà táng vang xa 70 ki lô mét

Bạn thử nhắm mắt một lúc nhé.

Bạn đang ở dưới biển sâu, chỗ ánh nắng không xuống tới. Không có màu xanh. Không có màu vàng. Chỉ có màu đen đặc quánh ở khắp mọi phía. Nước lạnh. Im lặng.

Rồi bỗng nhiên: KENG.

Một tiếng kim loại nặng trịch. Nghe như cánh cửa sắt đóng sập lại. Tiếng đó dội qua người bạn rồi tan vào bóng tối. Năm giây trôi qua. Lại KENG.

Ai vừa gõ ở đó? Và cái gì có thể kêu to đến mức một người ở cách xa 70 ki lô mét vẫn nghe thấy?

Có một chú cá đang gọi trong đêm

Kẻ tạo ra tiếng động ấy không cầm búa, cũng không có cửa sắt. Đó là một chú cá nhà táng đực. Chúng ta cứ gọi chú là chú Táng cho dễ nhớ.

Chú Táng dài cỡ một cái xe buýt rưỡi. Loài của chú, cá nhà táng (Physeter macrocephalus), là loài thú ăn thịt có răng lớn nhất hành tinh, dài tới khoảng 18 mét. Chú lặn xuống rất sâu để săn mực khổng lồ (Architeuthis dux). Có những con mồi sống sâu tới 3 ki lô mét dưới mặt biển. Chỗ đó tối đến mức mắt gần như vô dụng.

Và trong bóng tối ấy, chú Táng kêu.

Tiếng kêu của chú được các nhà khoa học gọi là "clang", nghĩa là tiếng keng. Cái tên đó đến từ chính âm thanh: nghe cứng, nghe vang, nghe như kim loại. Người đầu tiên ghi nhận tiếng này đã viết lại từ thập niên 1980. Nhưng suốt bao nhiêu năm, không ai giải thích được nó dùng để làm gì.

Các nhà khoa học đã đo được điều gì

Một nhóm nghiên cứu ở Đan Mạch quyết định đi đo cho ra nhẽ.

Họ thả xuống biển ngoài khơi Seychelles những chiếc hydrophone. Đó là micro dùng dưới nước, giống cái micro bạn hát karaoke nhưng chịu được nước và chịu được sức ép của biển sâu. Họ còn lấy thêm các bản ghi âm từ những vùng biển khác: ngoài khơi Sri Lanka, Na Uy và Scotland.

Rồi họ ngồi nghe. Và đo.

Kết quả làm chính họ ngạc nhiên. Tiếng keng của cá nhà táng đực là âm thanh dùng để gọi nhau to nhất trong tất cả các loài vật trên Trái Đất. To đến mức nó có thể tới tai một chú cá nhà táng khác ở cách đó chừng 70 ki lô mét, tức là xa hơn quãng đường một chiếc ô tô chạy trong một tiếng đồng hồ.

Hai nhà sinh học Simone Videsen và Peter Teglberg Madsen, làm việc tại Center for Active Sensing with Sound thuộc Đại học Aarhus ở Đan Mạch, kể lại cảm giác khi nghe tiếng đó. Họ nói con người ta thấy mình bé nhỏ hẳn đi, vì rõ ràng thứ tạo ra nó lớn hơn mình rất nhiều.

Có một chuyện thú vị nữa. Cá nhà táng còn biết tạo ra âm thanh to hơn cả tiếng keng, đó là tiếng click dùng để định vị bằng tiếng vang (echolocation), kiểu như bật đèn pin bằng âm thanh để tìm con mồi trong đêm. Nhưng tiếng click đó là để "nhìn", còn tiếng keng mới là để "nói". Trong mọi tiếng nói của muôn loài, tiếng keng đứng đầu bảng.

Và chỉ con đực mới kêu kiểu này. Cá nhà táng cái không kêu.

Điều kỳ lạ nhất: chú giữ nhịp rất đều

Khi phân tích các bản ghi, nhóm nghiên cứu phát hiện thêm một chuyện khó tin.

Chú Táng không kêu lung tung. Chú kêu theo nhịp. Cứ 5 tới 10 giây mới một tiếng, chậm rãi, đều đặn, như một cái đồng hồ quả lắc khổng lồ dưới đáy biển. Nhịp này khác hẳn chuỗi click ngắn mà cả cá đực lẫn cá cái vẫn dùng để chuyện trò với nhau hằng ngày, và cũng khác tiếng click đi săn.

Nghe qua thì tưởng dễ. Nhưng bạn thử nghĩ mà xem: theo những gì chúng ta biết, cá voi không biết đếm tới 10. Vậy chú Táng lấy gì để biết khi nào là đủ năm giây?

Nhóm nghiên cứu đưa ra một phỏng đoán rất hay. Có thể chú đang nghe chính tiếng vọng của mình. Tiếng keng phát ra, chạy xuống đáy biển, dội ngược lên tai chú. Cái tiếng dội đó có thể chính là nhịp trống để chú kêu tiếng tiếp theo. Đáy biển trở thành cái máy đếm nhịp của chú.

Chú tạo ra tiếng keng bằng cách nào

Bí mật nằm ở cái mũi.

Đầu của cá nhà táng chiếm khoảng một phần ba chiều dài cơ thể. Và gần hết cái đầu đồ sộ ấy là mũi, cái mũi lớn nhất trong mọi loài vật từng được biết tới.

Bên trong mũi có một cặp cấu trúc mà các nhà khoa học gọi là phonic lips, tạm dịch là đôi môi âm thanh. Chú Táng đẩy một luồng khí nén qua đó, hai môi đập vào nhau, và KENG.

Cách đó gần giống lúc bạn búng ngón tay. Hai ngón trượt vào nhau, đập một cái, kêu tách. Chỉ khác là "ngón tay" của chú Táng nằm trong mũi, và tiếng búng của chú lớn hơn của bạn hàng nghìn lần.

Chú đang nói gì vậy?

Đây là chỗ câu chuyện dừng lại, vì chưa ai biết.

Các nhà khoa học mới chỉ đoán. Có thể chú Táng đang gọi bạn đời ở rất xa. Cũng có thể chú đang nhắn với những con đực khác rằng vùng biển này đã có chủ. Chính nhóm nghiên cứu nói rõ là lý do thật sự vẫn chưa xác định được. Có khi còn một lý do khác nữa mà con người chưa nghĩ ra.

Nên họ đã tính bước tiếp theo. Họ sẽ mang chính những bản ghi tiếng keng ấy, phát ngược trở lại xuống biển, rồi ngồi xem những chú cá nhà táng ở gần đó phản ứng thế nào. Bơi lại? Bơi đi? Kêu đáp?

Câu trả lời sẽ đến từ chính lũ cá.

Bạn thử ở nhà nhé

Có một việc bạn làm được ngay hôm nay.

Bạn vỗ tay một tiếng. Rồi đếm thầm trong đầu tới đúng năm giây, không nhìn đồng hồ, không nhìn điện thoại. Vỗ tiếng thứ hai. Rồi tiếng thứ ba, thứ tư, thứ năm. Nhờ một người trong nhà bấm giờ giúp và ghi lại xem bạn lệch bao nhiêu.

Giữ đều được bao nhiêu tiếng thì bắt đầu trôi?

Chú Táng làm việc đó trong bóng tối hoàn toàn, dưới hàng trăm mét nước, không đồng hồ, không ai đếm giúp. Và bạn thử đoán xem, giữa cái im lặng mênh mông ấy, chú đang muốn nói điều gì.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.