Trong người bạn có những con vi rút đang ngủ

Bạn thử nghĩ về điều này một chút. Ngay lúc bạn đang đọc dòng chữ này, trong cơ thể bạn rất có thể đang có vài con vi rút. Chúng không làm bạn ốm. Chúng không làm bạn hắt hơi. Chúng chỉ nằm im trong một số tế bào, như những vị khách ngủ quên trong một căn phòng đã khoá cửa.

Chuyện đó nghe lạ, nhưng lại rất bình thường. Phần lớn mọi người trên thế giới đều mang chúng. Bạn cũng vậy, bố mẹ bạn cũng vậy, thầy cô của bạn cũng vậy.

Câu hỏi thú vị nhất là: điều gì làm chúng thức dậy?

Ngày 5/8, một nhóm nhà khoa học công bố kết quả trên tạp chí Nature, một trong những tạp chí khoa học được tin cậy nhất thế giới.

Họ theo dõi 1.154 người trưởng thành từng phải nhập viện vì COVID-19. Có người nặng, có người nhẹ hơn. Cuộc theo dõi kéo dài trọn một năm.

Trong suốt một năm ấy, các nhà khoa học lấy mẫu rất nhiều lần. Máu, dịch ngoáy mũi, và với những người phải thở máy thì lấy thêm dịch phổi. Riêng tháng đầu tiên họ lấy mẫu ở sáu thời điểm khác nhau. Sau đó lấy tiếp ở tháng thứ 3, thứ 6, thứ 9 và thứ 12.

Họ tìm gì trong đám mẫu đó? Họ tìm RNA của vi rút. RNA là một loại phân tử mang thông tin, họ hàng gần với ADN, thứ chứa bản thiết kế của mọi sinh vật. Nếu tìm thấy RNA của một con vi rút, tức là con vi rút đó vừa bật một gen của nó lên. Nó không còn ngủ nữa.

Kết quả khá bất ngờ. Trong 1.148 người có dữ liệu đầy đủ, có 550 người có ít nhất một con vi rút thức dậy. Gần một nửa.

Điều đáng chú ý hơn: chuyện này xảy ra cả ở những người có hệ miễn dịch bình thường, không hề bị suy yếu.

Bốn nhóm khách trọ

Những con vi rút thức dậy chủ yếu thuộc mấy nhóm quen thuộc với giới khoa học.

Nhóm thứ nhất là họ herpes, gồm Epstein-Barr (EBV, con vi rút gây bệnh "mono"), cytomegalovirus (CMV) và herpes simplex (HSV). Cái tên herpes simplex có thể bạn từng nghe, đây chính là thứ gây mụn rộp ở môi.

Nhóm thứ hai lạ hơn nhiều, gọi là anellovirus. Nhóm này có mặt ở phần lớn dân số loài người. Nhưng cho tới nay, khoa học chưa từng chứng minh dứt khoát được rằng chúng gây bệnh gì cho người cả. Chúng cứ ở đó, lặng lẽ, và không ai biết chắc chúng làm gì.

Mỗi nhóm lại có nhịp thức dậy riêng. EBV và anellovirus xuất hiện sớm. CMV và HSV xuất hiện muộn hơn. Mỗi con đi kèm một bộ thay đổi riêng trong cơ thể người bệnh.

Ở những người sau đó thấy mệt kéo dài, khó làm được những việc thường ngày như mặc quần áo hay đi lại, nhóm anellovirus có xu hướng vẫn còn hoạt động ngay cả khi đợt ốm cấp tính đã qua.

Người gác cửa bỏ đi đâu?

Tại sao những con vi rút ngủ yên bao lâu nay lại thức dậy?

Tiến sĩ Esther Melamed, nhà thần kinh miễn dịch học tại Đại học Texas ở Austin và là một trong các tác giả nghiên cứu, có một hình ảnh rất dễ hình dung.

Bà nói hệ miễn dịch giống như một người gác cửa. Những con vi rút từ các lần nhiễm cũ trốn trong nhiều loại tế bào khác nhau khắp cơ thể. Người gác đứng ngay trước cửa, canh không cho chúng thức dậy và chui ra.

Nhưng khi cơ thể gặp một chuyện quá sức, người gác buộc phải chạy đi lo chỗ khác. Melamed kể ra vài thứ có thể là "chuyện quá sức": một đợt nhiễm trùng nặng, một kỳ thi quan trọng, thiếu ngủ, hay một ca phẫu thuật. Khi người gác rời khỏi cửa, mấy vị khách ngủ trong phòng có dịp tỉnh dậy và làm gì tuỳ ý.

Có một cách giải thích khác nữa. Phó giáo sư Anna Cliffe, ngành vi sinh, miễn dịch và sinh học ung thư tại Đại học Virginia, cho biết phòng thí nghiệm của bà từng thấy tín hiệu viêm mà cơ thể tạo ra khi ốm có thể đánh thức HSV-1 dậy ngay trong tế bào thần kinh. Cụ thể là một phân tử tên IL-1 làm tế bào trở nên dễ bị kích thích hơn bình thường. Vài nhóm khác cũng thấy một phân tử tên IL-6 làm điều tương tự trên động vật.

Chuyện vi rút thức dậy ở người khoẻ mạnh thật ra không mới. Cliffe nhắc tới các nghiên cứu trước đây trên phi hành gia và những nhà khoa học làm việc ở Nam Cực. Đây là những người được khám sức khoẻ kỹ nhất mà bạn có thể tưởng tượng. Vậy mà trong những giai đoạn căng thẳng nặng về thể chất lẫn tinh thần, họ vẫn phát tán nhiều loại herpesvirus.

Chỗ nghiên cứu này chưa trả lời được

Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần các nhà khoa học nói rõ nhất.

Việc tìm thấy RNA của vi rút mới chỉ cho biết một gen của nó đang bật. Nó không mạnh bằng việc tìm thấy nguyên một hạt vi rút hoàn chỉnh có khả năng lây. Cliffe nêu đúng điểm này. Nhóm tác giả đã cố bù bằng nhiều lớp bằng chứng khác, chẳng hạn với EBV họ tìm được cả RNA, cả kháng thể chống lại nó, lẫn số lượng cao hơn của những tế bào miễn dịch mà nó hay ẩn náu.

Giới hạn thứ hai lớn hơn. Việc vi rút thức dậy và việc người bệnh mệt lâu hơn chỉ mới được thấy là đi cùng nhau. Đi cùng nhau không có nghĩa là cái này gây ra cái kia. Chính các tác giả thừa nhận điều đó.

Cliffe, người không tham gia nghiên cứu, vẫn khen đây là "một trong những nghiên cứu lớn nhất và làm cẩn thận nhất thuộc loại này". Một điểm mạnh là nhóm tác giả đã kiểm lại phát hiện chính của mình trên một nhóm bệnh nhân khác hẳn, dùng mẫu máu lưu tại ngân hàng sinh phẩm của Mount Sinai. Làm lại được ở chỗ khác là dấu hiệu tốt.

Bước tiếp theo, theo Melamed, là thử nghiệm hẳn hoi xem thuốc kháng vi rút có giúp người bệnh khá hơn không. Chưa ai biết câu trả lời. Đó chính là việc các nhà khoa học đang bắt tay vào làm.

Vậy "khoẻ" nghĩa là gì?

Nghĩ lại từ đầu bài xem nào. Nếu rất nhiều vi rút sống cùng chúng ta gần như cả đời mà chẳng gây chuyện gì, thì khoẻ mạnh có phải là sạch bóng vi rút không?

Hay khoẻ mạnh nghĩa là giữ cho người gác cửa đủ sức để đứng yên chỗ của mình?

Bạn thử làm một việc nhỏ trong một tuần. Ghi lại mỗi tối bạn đi ngủ lúc mấy giờ, sáng dậy lúc mấy giờ. Cuối tuần đọc lại và tự so: hôm ngủ đủ với hôm thiếu ngủ, bạn thấy trong người khác nhau thế nào, học có dễ vào hơn không, có dễ cáu hơn không.

Đó là một quan sát nhỏ về chính mình, kiểu quan sát mà các nhà khoa học vẫn làm, chỉ khác là họ làm với hàng nghìn người.

Còn mọi chuyện liên quan tới sức khoẻ, tới thuốc men, thì hỏi bố mẹ bạn và bác sĩ. Bài này chỉ để bạn hiểu thêm một điều thú vị, không thay được lời của người biết rõ cơ thể bạn.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.