Bản đồ chỉ chỗ trồng cây làm mát thành phố nhiều nhất

Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trước một khoảng đất trống ven đường. Không có gì trên đó cả. Trên bản đồ, chỗ ấy cũng hiện ra trống trơn.

Vậy mà người ta không trồng nổi một cái cây nào ở đó.

Theo bạn, cái gì đang nằm dưới chân mảnh đất ấy?

Thường thì đó là ống nước, ống thoát, dây cáp, hoặc móng của một công trình nào đó. Còn phía trên đầu là dây điện giăng ngang. Rễ cây cần đất để lan ra. Tán cây cần khoảng không để vươn lên. Một chỗ trống trên bản đồ chưa chắc đã là chỗ trống thật.

Công cụ biết nhìn xuống dưới đất

Các nhà nghiên cứu ở Đại học British Columbia bên Canada đã cùng thành phố Kelowna làm ra một công cụ tên là CanopyFit. Việc của nó là chấm lên bản đồ những vị trí mà nếu trồng cây mới thì thành phố sẽ mát được nhiều nhất.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ CanopyFit đếm cả những thứ khuất mắt. Hạ tầng ngầm dưới lòng đất. Dây điện trên cao. Các công trình đã xây sẵn. Đúng những thứ hay cản việc trồng cây mà nhìn từ trên cao thì không thấy.

TS. Melissa McHale, giáo sư khoa lâm nghiệp và quản lý môi trường của UBC, người dẫn dắt nhóm Urban Ecology and Sustainability Lab, nói ý này rất gọn. Một địa điểm có thể trông trống trên bản đồ mà vẫn không thể trồng được. Công cụ tính tới các rào cản ẩn đó, để biết cây thật sự chui vào được chỗ nào và lớn tới cỡ nào.

Bà cũng nói rằng giữ được những cây già và trồng thêm cây có thể lớn thành cây to là một trong các khoản đầu tư hiệu quả nhất mà một thành phố làm được để bớt nóng. Phần khó không nằm ở chuyện muốn hay không. Phần khó là chừa được chỗ cho cây, và nuôi cây sống khoẻ đúng nơi cần nó nhất.

Một nửa cơ hội nằm trong một phần năm số chỗ

Nhóm nghiên cứu ghép dữ liệu của CanopyFit với bản đồ nhiệt, mô hình bóng râm và số liệu dân cư. Từ đó họ khoanh ra các vùng nên làm trước.

Ở Kelowna, khu Rutland được xếp vào nhóm ưu tiên cao, vừa vì cần giảm nóng, vừa vì công bằng với người dân sống ở đó. Trong khi ấy, khu Midtown lại vướng rất nhiều rào cản, dù nhu cầu làm mát cũng cao. McHale nói rõ là cây ở Midtown không hề kém quan trọng. Chỉ là để vượt qua các rào cản, chọn đúng loài cây và chăm lâu dài thì nơi ấy sẽ cần nhiều công sức và tiền hơn.

Còn đây là con số đáng chú ý nhất. Khoảng một nửa lượng tán cây mà Kelowna có thể trồng thêm nằm gọn trong chừng 20% số vị trí có cơ hội tốt nhất.

Nghĩa là nếu một thành phố chỉ đủ tiền làm một phần nhỏ, họ vẫn lấy được gần nửa phần lợi ích, miễn là chọn đúng chỗ.

Vì sao thêm cây thì bớt nóng

Nhóm nghiên cứu đo được rằng cứ mỗi 10% tăng thêm của độ che phủ tán cây thì nhiệt độ bức xạ trung bình (mean radiant temperature) giảm khoảng 1 độ C.

Cụm từ đó nghe khó, nhưng ý thì bạn đã biết rồi. Nhiệt độ bức xạ trung bình là cái nóng mà cơ thể bạn nhận từ mọi thứ xung quanh, chứ không phải cái nóng của không khí. Đó là lý do vì sao đứng giữa sân bê tông lúc trưa, bạn thấy nóng hơn hẳn khi đứng dưới gốc cây cách đó vài bước, dù không khí ở hai chỗ gần như nhau.

Cây chặn nắng dội thẳng từ trên xuống. Cây cũng che bớt phần nắng hắt ngược lên từ mặt đường và tường nhà. Bớt hai đường nhiệt đó thì người đi bộ dễ chịu hơn ngay.

Nhóm còn dùng ảnh vệ tinh và học máy (machine learning), tức là cách để máy tính tự tìm ra quy luật từ rất nhiều dữ liệu, để làm mịn bản đồ nhiệt của thành phố. Trước kia mỗi ô trên bản đồ rộng 30 mét. Nay mỗi ô chỉ còn 10 mét. Ô càng nhỏ thì càng nhìn ra được đúng góc phố nào đang hầm hập, thay vì chỉ biết chung chung là cả khu phố nóng.

Kết quả này được công bố trên tạp chí Urban Forestry & Urban Greening.

Từ Kelowna sang Vancouver

Hợp tác giữa UBC và Kelowna bắt đầu từ năm 2022. Todd Cashin, giám sát viên lâm nghiệp đô thị của Kelowna, nói mục tiêu là trồng thêm cây và giúp cây sống lâu, để đời sau có một tán cây đô thị dày hơn. Ông cũng nhận xét rằng sau những đợt cháy rừng và nắng nóng gay gắt vừa qua, người dân hiểu nhanh hơn hẳn vì sao cây trong thành phố lại quan trọng.

McHale nói một câu thú vị về nhịp làm việc. Thành phố chạy nhanh hơn tốc độ xuất bản của giới học thuật. Nên nhóm làm công cụ theo nhịp của thành phố, đem ra thử với các quyết định quy hoạch thật, rồi mới công bố khi đã chứng minh được là nó dùng được thật.

Hiện CanopyFit đang mở rộng sang Vancouver. Công ty Diamond Head Consulting đã đưa nó vào bộ công cụ dự báo của họ để tính xem tán cây Vancouver sẽ lớn ra sao. Amelia Needoba, chuyên gia lâm nghiệp đô thị cao cấp ở đó, nói phương pháp nghiên cứu khớp đúng với những câu hỏi mà các thành phố đang cần lời giải. Reg Eddy, chuyên viên cây xanh của Vancouver Park Board, thì nhắc rằng kết quả ở Vancouver vẫn còn ở giai đoạn đầu.

Bạn tự làm được một bản đồ mát

Bạn không cần vệ tinh để làm việc này.

Chọn đoạn đường từ nhà tới trường, hoặc chỉ cần cái sân trước nhà. Đi một vòng vào khoảng giữa trưa. Vừa đi vừa ghi lại từng đoạn có bóng cây và từng đoạn phơi nắng hoàn toàn.

Nếu có nhiệt kế thì đo nhiệt độ mặt đường ở chỗ nắng, rồi đo ở chỗ bóng râm, ghi cả hai số xuống. Không có nhiệt kế cũng không sao. Chạm nhẹ tay xuống mặt đường ở hai chỗ rồi ghi lại cảm nhận, nhớ cẩn thận vì bê tông giữa trưa có thể rất nóng.

Cuối cùng, khoanh vài chỗ trống mà theo bạn là trồng thêm cây được. Với mỗi chỗ, ghi rõ nó đang vướng gì: dây điện phía trên, nắp cống bên dưới, hay chỗ để xe. Đó chính là việc mà CanopyFit làm, chỉ khác quy mô.

Giờ là câu hỏi để bạn nghĩ tiếp. Nếu cả lớp gộp các tấm bản đồ ấy lại rồi gửi cho nhà trường hoặc phường, chỗ nào bạn sẽ xin trồng cây đầu tiên? Và vì sao lại là chỗ đó chứ không phải một chỗ khác cũng đang thiếu bóng mát?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.