BOB, con thằn lằn cá nuốt cả một con vật biết bay

Bạn có bao giờ tự hỏi bữa ăn cuối cùng của một con vật sống cách đây 100 triệu năm là món gì không?

Nghe như một câu hỏi không ai trả lời nổi. Vậy mà có một con vật đã trả lời được. Nó tên là BOB.

BOB là biệt danh các nhà khoa học đặt cho một bộ xương hoá thạch tìm thấy năm 2019, giữa vùng đất khô cằn ở bang Queensland, nước Úc. BOB viết tắt của "Bag of Bones", nghĩa là "túi xương", vì lúc mới đào lên nó đúng là một mớ xương lộn xộn.

BOB là một con thằn lằn cá (ichthyosaur), còn gọi là ngư long. Đây là nhóm bò sát biển có thân hình giống cá heo, sống cùng thời với khủng long. Cả nhóm này tồn tại khoảng từ 250 triệu tới 90 triệu năm trước. Riêng BOB dài từ 6 tới 7 mét, tức là dài hơn một chiếc ô tô bảy chỗ.

Và trong bụng BOB, các nhà khoa học đã nhìn thấy thứ nó ăn trước khi chết.

Ngày cuối cùng của BOB

Hãy kể theo đúng thứ tự mà BOB đã sống.

Trước tiên, BOB ăn cá. Rồi nó ăn một con vật giống mực, thứ mà các nhà khoa học gọi là động vật chân đầu (cephalopod). Cho tới đây thì mọi chuyện đều bình thường, vì thằn lằn cá vẫn hay ăn hai món đó.

Nhưng rồi BOB nuốt thêm một thứ khác hẳn. Đó là một con thằn lằn bay (pterosaur), còn gọi là dực long. Thằn lằn bay không phải chim, cũng không phải dơi. Chúng là một nhóm bò sát có cánh, từng làm chủ bầu trời thời khủng long. Trong khoang thân của BOB, người ta tìm thấy những mảnh hàm của một con thằn lằn bay như vậy.

Sau bữa ăn đó, BOB gặp chuyện chẳng lành. Bộ xương của nó có nhiều chỗ vỡ vụn, thiếu mất mấy chiếc xương sườn, và mang những vết thương lớn kiểu bị nghiền.

Ai đã làm điều đó? Các nhà khoa học nêu tên một nghi phạm: Kronosaurus queenslandicus. Đó là một kẻ săn mồi đầu bảng, thân hình giống cá sấu nhưng khổng lồ, sống từ 120 triệu tới 100 triệu năm trước ở biển Eromanga, vùng biển cổ từng phủ phần lớn miền trung nước Úc.

Ở đây có một chỗ bạn nên để ý, vì các nhà khoa học rất cẩn thận với chuyện này. Mảnh hàm thằn lằn bay nằm trong khoang bụng BOB là điều đã nhìn thấy tận mắt. Còn chuyện ai tấn công BOB thì mới chỉ là phỏng đoán. Nhóm nghiên cứu nói rõ rằng BOB có thể đã bị Kronosaurus tấn công, mà cũng có thể chết vì nguyên nhân tự nhiên. Không ai đứng đó xem, nên không ai dám nói chắc.

Điều tiếp theo thì lại khá rõ. BOB chết khi đang lơ lửng trong nước, rồi chìm dần xuống. Nó chạm đáy biển bằng phần mũi trước tiên. Cú va đó làm một phần thức ăn trong bụng bị dồn về phía trước. Đó là lý do các mảnh thằn lằn bay không nằm ở chỗ người ta thường thấy đối với con mồi đã tiêu hoá, mà nằm dịch lên phía đầu. Phần mô mềm nối các khúc xương lại vẫn giữ được phần lớn cơ thể theo đúng trình tự.

Vì sao chuyện này đáng chú ý

Đây là bằng chứng xác nhận đầu tiên cho thấy thằn lằn cá từng ăn thằn lằn bay.

Bạn thử nghĩ xem điều đó nghĩa là gì. Một con vật sống dưới nước đã ăn một con vật sống trên trời. Hai thế giới tưởng như chẳng dính gì tới nhau, hoá ra lại nối vào nhau bằng một bữa ăn.

Cái nối đó gọi là chuỗi thức ăn. Chuỗi thức ăn chỉ đơn giản là chuyện ai ăn ai. Ở biển Eromanga xưa, cá bị thằn lằn cá ăn. Thằn lằn bay, nếu đậu xuống mặt nước hoặc đã chết và nổi lềnh bềnh, cũng có thể bị thằn lằn cá ăn. Rồi chính thằn lằn cá lại có thể trở thành bữa ăn của một con vật lớn hơn nữa. Mỗi hoá thạch như BOB giúp các nhà khoa học vẽ lại thêm một mắt xích trong bức tranh đó.

Hai điều khó, nói cho dễ hiểu

Vì sao thức ăn trong bụng hoá thạch lại hiếm đến vậy?

Vì phải có hai chuyện xảy ra cùng lúc. Con vật phải chết ngay sau bữa ăn cuối, để axit trong dạ dày chưa kịp tiêu hoá hết con mồi. Rồi xác nó phải bị vùi lấp thật nhanh, để không kịp phân huỷ và không bị dòng nước cuốn tung ra mỗi nơi một mảnh. Rất hiếm khi cả hai điều đó cùng xảy ra. Theo lời Matt White, một trong những người làm nghiên cứu, ở Đại học New England tại Úc, chôn vùi nhanh sau khi chết là điều bắt buộc.

Làm sao nhìn được vào trong khối đá mà không đập vỡ nó?

Đây là chỗ thú vị. Nhóm nghiên cứu dùng kỹ thuật chụp ảnh bằng chùm nơtron (neutron imaging). Bạn cứ hình dung giống như chụp X quang khi bị nghi gãy tay, nhưng là chụp cho hoá thạch. Ảnh chụp cho thấy những mẩu xương đang giấu mình bên trong đá, và giúp xác định rằng chúng nhiều khả năng gắn với hệ tiêu hoá của BOB.

Ông White nói rằng máy chụp ngày càng tốt hơn đang giúp con người tìm ra những bằng chứng mà trước đây cứ nằm im mãi trong hoá thạch. Nghĩa là có những hoá thạch nằm trong bảo tàng đã lâu, và câu chuyện của chúng vẫn còn đang chờ được kể.

Nghiên cứu về BOB được đăng trên tạp chí Gondwana Research.

Bạn nghĩ sao?

Câu hỏi vẫn còn để ngỏ. Theo bạn, BOB đã tự bắt được con thằn lằn bay lúc nó đang đậu trên mặt nước, hay BOB chỉ ăn cái xác đang trôi nổi?

Và câu hỏi hay hơn nữa: làm sao mình có thể biết chắc điều đó? Cần tìm thêm dấu vết gì trên hoá thạch thì mới trả lời được?

Thử ở nhà: lấy giấy bút, vẽ chuỗi thức ăn của biển Eromanga xưa theo thứ tự cá, thằn lằn bay, BOB, rồi tới Kronosaurus. Nối các mũi tên lại cho gọn.

Xong rồi thì thử vẽ chuỗi thức ăn của một nơi gần nhà mình, cái ao, khu vườn, hay chậu cây ngoài ban công. Ai ăn ai ở đó? Bạn sẽ ngạc nhiên đấy, vì cái ao trước nhà cũng có chuỗi thức ăn của riêng nó, y như biển Eromanga 100 triệu năm trước.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.