Chiếc điện thoại mở ra được bằng một cái tua vít

Màn hình điện thoại trong nhà bạn nứt một đường. Nhà bạn sẽ làm gì: mang đi sửa, hay cất nó vào ngăn kéo rồi tính chuyện mua máy mới?

Có một chiếc điện thoại vừa được bán chính thức ở Mỹ trả lời câu hỏi đó theo kiểu khác hẳn. Bạn cầm một cái tua vít, mở máy ra, rút tấm màn hình hỏng, lắp tấm mới vào, vặn ốc lại. Không cần thợ, không cần máy thổi nhiệt để nung chảy keo, không cần mang máy đi đâu cả. Đây không phải bản mẫu (prototype) trong phòng thí nghiệm. Máy đã bán thật, ai có tiền là mua được.

Nó là cái gì

Máy tên là Fairphone 6+, còn gọi là Gen 6+, do hãng Fairphone của Hà Lan làm ra. Cầm trên tay thì nó giống hệt một chiếc điện thoại bình thường: màn hình OLED 6,31 inch, tần số quét tới 120 Hz, mặt trước là kính Gorilla Glass 7i. Mặt lưng có camera chính 50 MP kèm chống rung quang học, thêm một camera góc rộng 13 MP. Camera trước 32 MP. Bên trong là chip Qualcomm Snapdragon 7s Gen 4, bộ nhớ tạm (RAM) 12 GB, bộ nhớ trong 256 GB và vẫn còn khe cắm thẻ nhớ microSD để cắm thêm. Viên pin 4.415 mAh, sạc nhanh 30 oát. Máy đạt chuẩn kháng bụi nước IP55, tức là chịu được mưa bụi chứ không phải để thả xuống bể bơi.

Điểm khác nằm ở chỗ bạn không nhìn thấy khi cầm máy. Thân máy được làm theo kiểu mô đun (modular), nghĩa là ghép từ nhiều mảnh rời thay được, giống bộ xếp hình hơn là một khối liền. Tất cả 12 bộ phận bên trong đều tháo ra được chỉ bằng một cái tua vít Torx, loại tua vít có đầu hình ngôi sao sáu cánh.

Trên cạnh máy còn có một chi tiết dễ nhận ra: một nút gạt màu xanh lá chanh. Gạt nút đó, máy chuyển sang chế độ Fairphone Moments, chặn hết thông báo không cần thiết và chỉ để lại một danh sách ngắn vài ứng dụng thiết yếu. Nó là cách dùng phần cứng để giải quyết chuyện mất tập trung, thay vì bắt bạn tự gồng mình không mở điện thoại.

Máy có ba màu: Cobalt Blue, Forest Green và Horizon Black, và chỉ một cấu hình duy nhất. Hãng tự mô tả sản phẩm này bằng câu: "chiếc Fairphone bạn đã biết, nhưng tốt hơn ở đúng những chỗ quan trọng nhất".

Trước đây người ta làm thế nào

Muốn hiểu vì sao chuyện tháo máy bằng tua vít lại đáng nói, bạn thử nghĩ xem chiếc điện thoại thông thường được lắp ra sao.

Phần lớn điện thoại bán trên thị trường hôm nay được dán kín bằng keo. Pin dán vào khung. Màn hình dán vào vỏ. Người ta làm vậy để máy mỏng hơn, kín nước hơn và lắp nhanh hơn ở nhà máy. Cái giá phải trả là khi một chi tiết nhỏ hỏng, ví dụ viên pin chai đi sau hai ba năm, bạn gần như không tự làm gì được. Máy phải ra tiệm, thợ phải hơ nóng cho keo mềm ra rồi cạy, và chỉ cần lệch tay là hỏng thêm thứ khác. Nhiều khi tiền sửa gần bằng tiền mua máy mới, thế là cả chiếc máy còn chạy tốt 90% bị bỏ đi vì 10% hỏng.

Số máy bị bỏ đó không biến mất. Chúng thành rác điện tử (e-waste), loại rác chứa kim loại nặng, rất khó phân huỷ và rất khó tách ra để tái chế.

Vì chuyện này mà nhiều nước đang ra các quy định gọi là quyền được sửa (right to repair), buộc nhà sản xuất phải bán linh kiện và cho người dùng cơ hội tự sửa món đồ mình đã mua.

Nó hơn ở điểm nào

Phần hấp dẫn nhất của Fairphone 6+ nằm ở các con số dài hạn.

Pin tháo rời được, không dán. Linh kiện thay thế chính hãng có giá từ khoảng 8 đô la Mỹ đến 90 đô la Mỹ, nên một màn hình nứt hay một viên pin chai không còn đồng nghĩa với việc mua máy mới. Hãng bảo hành 5 năm, và hứa cập nhật phần mềm kéo dài tới năm 2032, tức là còn nhiều năm nữa kể từ bây giờ. Vật liệu làm máy đạt chuẩn Fairtrade, một chuẩn về điều kiện lao động và thu mua công bằng.

Còn con số đáng nghĩ nhất là dấu chân các bon (carbon footprint), tức lượng khí thải sinh ra để làm ra một món đồ. Hãng công bố mỗi chiếc máy này thải khoảng 30 ki lô gam khí CO2. Nghĩa là phần lớn tác hại với Trái Đất đã xảy ra xong từ trước khi bạn bật máy lần đầu. Dùng chiếc máy cũ trong nhà thêm một năm nữa có lợi cho môi trường hơn là đổi sang một chiếc máy mới chạy nhanh hơn.

Với người mua ở Mỹ thì còn một cái hơn nữa. Trước đây họ chỉ mua được Fairphone qua một kênh không chính thức, máy chạy bản Android đã gỡ hết dịch vụ Google, và đời Fairphone 6 khi ấy có giá 899 đô la Mỹ. Lần này máy được bán chính thức, chạy Android 16 tiêu chuẩn kèm dịch vụ Google, giá 649,99 đô la Mỹ, tương ứng 649 euro ở châu Âu.

Còn vướng ở đâu

Đừng vội nghĩ đây là món hời.

Thứ nhất là giá. Với khoảng 650 đô la Mỹ, bạn mua được nhiều máy khác có hiệu năng ngang ngửa hoặc mạnh hơn. Chip Snapdragon 7s Gen 4 là loại tầm trung, không phải loại mạnh nhất. Nói cách khác, số tiền chênh lệch không mua sức mạnh, nó mua lời hứa rằng chiếc máy sẽ sống lâu.

Thứ hai, lời hứa đó vẫn là lời hứa của chính hãng. Bảo hành 5 năm, cập nhật tới năm 2032 và con số 30 ki lô gam CO2 đều do công ty tự công bố, chưa có bên thứ ba nào đứng ra đo lại. Việc tự sửa cũng chỉ dễ chừng nào hãng còn bán linh kiện. Một chiếc máy tháo ra được mà không còn phụ tùng để thay thì cũng chỉ là một chiếc máy hỏng.

Thứ ba, chọn kiểu lắp ghép này là chấp nhận đánh đổi. Chuẩn IP55 kém hơn mức chống nước của nhiều máy dán keo cùng tầm giá. Máy cũng chỉ có một cấu hình, không có lựa chọn bộ nhớ nhỏ hơn cho ai cần rẻ hơn.

Nghĩ tiếp và làm thử

Nếu được chọn một chiếc máy, bạn chọn chiếc chạy nhanh hơn hay chiếc dùng được mười năm?

Việc làm thử ở nhà: cùng bố mẹ đếm xem trong nhà đã có bao nhiêu món đồ điện tử hỏng rồi bỏ đi trong vài năm qua, từ tai nghe, quạt, đèn bàn đến điện thoại cũ. Với mỗi món, thử hỏi nó hỏng đúng ở chi tiết nào. Bạn sẽ ngạc nhiên vì bao nhiêu món chỉ cần thay một bộ phận nhỏ.

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.