Chiếc mũ vàng cao 74 xăng ti mét: đồ lễ hay cuốn lịch?

Hãy thử hình dung một chiếc mũ hình nón, cao gần bằng khoảng cách từ mặt bàn học xuống sàn nhà, làm hoàn toàn bằng vàng mỏng đến mức bạn sợ chỉ chạm tay là móp. Đội nó lên đầu, người bạn cao vọt thêm hơn nửa mét.

Chiếc mũ ấy có thật. Nó nằm trong một bảo tàng ở Berlin. Và điều lạ nhất không phải là nó bằng vàng, mà là chuyện có những nhà nghiên cứu tin rằng đây không chỉ là mũ. Họ cho rằng đó còn là một cuốn lịch, chỉ khác là thay vì in số lên giấy, người ta gõ số lên vàng.

Đo được gì

Hiện vật này tên là Mũ vàng Berlin (Berlin gold hat). Đây là những gì cân đo được, không phải phỏng đoán.

Nó cao khoảng 74 xăng ti mét và nặng hơn 480 gam, tức là nhỉnh hơn nửa lít nước một chút. Toàn bộ phần vàng được làm từ một tấm vàng duy nhất, gò bằng búa cho đến khi thành hình nón. Đây là chỗ đáng nể: gò một tấm kim loại thành cái nón cao ngần ấy mà không thủng, không rách, bằng công cụ của hơn 2.800 năm trước. Quanh vành mũ còn có một dải đồng dẹt và một sợi dây đồng viền mép.

Bên trong mũ nhiều khả năng từng có lớp lót bằng len hoặc nỉ để giữ mũ đứng vững trên đầu, nhưng hiện nay không còn dấu vết nào của lớp lót đó. Vải và len mục đi theo thời gian, vàng thì không.

Trên mặt ngoài mũ là hàng loạt dải hoa văn chạy vòng quanh, từ vành lên tới chóp. Mô típ lặp đi lặp lại gồm vòng tròn đồng tâm (concentric circles), đĩa tròn, hình bầu dục và vài ký hiệu khác. Chúng không rải lung tung mà xếp thành từng dải rõ ràng, dải nào ra dải nấy.

Niên đại ước tính vào khoảng 1000 tới 800 năm trước Công nguyên, tức là thời đại Đồ đồng (Bronze Age). Nơi làm ra nó nhiều khả năng là miền nam nước Đức.

Có một con số nữa đáng chú ý: bốn. Cho tới nay, ở toàn bộ Trung Âu và Tây Âu, người ta mới tìm được vỏn vẹn bốn chiếc mũ vàng kiểu này. Ba chiếc kia được phát hiện ở miền nam nước Đức và miền tây nước Pháp. Mũ vàng Berlin là chiếc còn nguyên vẹn nhất trong bốn chiếc.

Và đây là chỗ đáng tiếc: bảo tàng Museum of Prehistory and Early History ở Berlin mua lại chiếc mũ năm 1996, sau khi nó đã trôi nổi trên thị trường đồ cổ. Nghĩa là không ai biết chắc nó được đào lên ở đâu. Với nhà khảo cổ, chỗ tìm thấy một món đồ nhiều khi còn quý hơn chính món đồ, vì nó cho biết món đồ nằm cạnh cái gì, chôn cùng ai, ở độ sâu nào. Toàn bộ những thông tin đó đã mất trắng trước khi bảo tàng kịp chạm tay vào.

Giải thích nào đang được đưa ra

Đến đây là phần phỏng đoán, và cần phải nói thẳng như vậy.

Nhà khảo cổ Wilfried Menghin nêu trong một nghiên cứu công bố năm 2008 rằng những dải hoa văn kia mã hoá các giá trị số, và các giá trị số ấy khớp với một bộ lịch. Theo lập luận của ông, mỗi dải mang một con số riêng; ghép các dải lại với nhau thì tính ra được tháng theo Mặt Trăng và năm theo Mặt Trời, thậm chí đổi qua đổi lại giữa hai cách tính ngày đó. Đi xa hơn nữa, bộ lịch này còn dùng được để dự báo nguyệt thực (lunar eclipse), tức là những đêm Mặt Trăng bị Trái Đất che khuất.

Nếu đúng như vậy thì người đội chiếc mũ nắm trong tay một thứ quyền lực rất thật. Hãy tưởng tượng bạn sống ở thời chưa có chữ viết phổ biến, và có một người đứng ra tuyên bố trước rằng đêm mai Mặt Trăng sẽ tối đi. Rồi đêm mai Mặt Trăng tối đi thật.

Matthias Wemhoff, giám đốc bảo tàng, nói trong một video năm 2018 rằng "người đội chiếc mũ này là người mang tri thức bí mật và rất đặc biệt". Ông hình dung đó là một thầy tế, có thể đã bước ra trên đỉnh núi vào lúc mặt trời mọc, để chiếc mũ vàng hứng lấy những tia nắng đầu tiên và loá lên trước mắt cả đoàn người dự lễ.

Ý tưởng "giáo phái thờ Mặt Trời" nghe rất hợp lý, và nó không phải chuyện bịa cho vui: hai hiện vật khác cùng thời là Trundholm Sun Chariot và Nebra Sky Disk cho thấy Mặt Trời, Mặt Trăng và các ngôi sao đúng là chuyện hệ trọng với những cộng đồng tiền sử ở châu Âu.

Còn vướng ở đâu

Chưa ai biết chắc chiếc mũ có thật sự là một cuốn lịch hay không.

Vướng thứ nhất: không có ghi chép lịch sử nào về một giáo phái thờ Mặt Trời ở châu Âu thời Đồ đồng. Những người làm ra chiếc mũ không để lại chữ viết nào giải thích họ làm nó để làm gì. Toàn bộ câu chuyện thầy tế trên đỉnh núi là cách các nhà nghiên cứu đọc hiện vật, không phải lời kể của người trong cuộc.

Vướng thứ hai: khi bạn có một dãy dài các vòng tròn và tìm cách ghép chúng thành con số, gần như kiểu gì cũng ghép ra được một con số nào đó nghe hay hay. Muốn chắc chắn thì cần thêm hiện vật cùng loại, ở nơi khác, có cùng cách sắp dải, và tốt nhất là được đào lên đúng bài bản để biết rõ hoàn cảnh chôn cất.

Vướng thứ ba, quay lại năm 1996: vì mất chỗ tìm thấy, chiếc mũ nguyên vẹn nhất lại chính là chiếc câm lặng nhất.

Bạn có thể tự làm phần dễ nhất của công việc ấy. Mỗi tối trong một tháng, nhìn Mặt Trăng rồi vẽ hình dạng của nó vào một ô trên tờ giấy chia sẵn thành nhiều ô nhỏ. Đếm xem bao nhiêu ngày thì Mặt Trăng trở lại đúng như hôm đầu tiên. Con số bạn đếm ra chính là con số người xưa đã đếm.

Chỉ có điều họ không có giấy. Nếu là bạn, không giấy, không chữ viết, bạn sẽ giấu một con số quan trọng vào đâu để nó sống lâu hơn chính mình?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.