Con cá mập sống 400 năm mà mắt vẫn chưa già

Có một con vật mà nhìn vào mắt nó, bạn sẽ nghĩ ngay là nó mù. Hai con mắt đục mờ, xám nhờ nhờ như bị phủ sương. Tệ hơn nữa, trên chính nhãn cầu của nó thường có ký sinh trùng bám vào, bám thẳng vào con ngươi chứ không phải chỗ nào khác. Suốt nhiều năm, các nhà khoa học đều nghĩ như bạn: loài này chắc chẳng nhìn thấy gì.

Đó là cá mập Greenland, loài động vật có xương sống (vertebrate) sống lâu nhất mà khoa học từng biết. Có cá thể sống tới 400 năm. Một con cá mập 400 tuổi bị bắt hôm nay nghĩa là nó đã bơi dưới lớp băng Bắc Cực từ những năm 1620, tức là từ trước khi ông cố của ông cố của bạn chào đời rất lâu.

Nhưng rồi có người ngồi xem đi xem lại đoạn phim quay dưới đáy biển, và thấy một chuyện không khớp: con cá mập xoay nhãn cầu về phía luồng sáng. Nó đang dõi theo ánh sáng.

Đo được gì

Người phát hiện chi tiết đó là Dorota Skowronska-Krawczyk, phó giáo sư sinh lý học và lý sinh ở University of California, Irvine. Bà vốn nghiên cứu các bệnh mắt do tuổi tác, và bắt đầu để ý tới cá mập Greenland sau khi đọc một bài báo năm 2016 của John Fleng Steffensen đăng trên tạp chí Science.

Muốn biết chắc thì phải mổ mắt ra xem. Nhóm nghiên cứu dùng mắt của những con cá mập bắt được trong khoảng năm 2020 đến 2024 bằng dây câu dài phục vụ khoa học, ở vùng biển gần Trạm Bắc Cực của Đại học Copenhagen trên đảo Disko, Greenland. Mắt được lấy ra và ngâm trong dung dịch cố định để giữ nguyên trạng, rồi gửi đi.

Emily Tom, 28 tuổi, nghiên cứu sinh trong phòng thí nghiệm của Skowronska-Krawczyk, là người mở gói hàng. Bên trong là một nhãn cầu chừng 200 năm tuổi nằm trên đá khô, to bằng quả bóng chày, tức là cỡ quả cam. Phòng thí nghiệm của cô quen làm việc với mắt chuột, mà mắt chuột thì chỉ nhỏ bằng hạt đu đủ. Họ phải nghĩ lại cách thao tác cho vừa. Lúc mẫu vật rã đông, cô kể là cả phòng bốc mùi chợ cá. Nếu để ấm lên tới nhiệt độ phòng thì mô sẽ bắt đầu hỏng, nên mọi thứ phải làm rất nhanh và rất chuẩn.

Kết quả, công bố trên tạp chí Nature Communications ngày 22/08/2026, có hai điều đo được rõ ràng.

Thứ nhất: trong võng mạc (retina), tức lớp màng mỏng phía sau mắt làm nhiệm vụ bắt ánh sáng, không tìm thấy bằng chứng nào của việc tế bào chết. Ở người, càng già thì lớp này càng rụng dần tế bào. Ở con cá mập hai thế kỷ tuổi kia thì không.

Thứ hai: rhodopsin vẫn hoạt động. Rhodopsin là protein giúp mắt nhìn được trong ánh sáng yếu, chính là thứ đang làm việc khi bạn ngồi trong phòng tối vài phút rồi tự nhiên thấy đồ đạc hiện dần ra. Không những còn hoạt động, rhodopsin của cá mập Greenland còn được chỉnh để bắt riêng ánh sáng xanh lam.

Giải thích nào đang được đưa ra

Chi tiết ánh sáng xanh lam có lý do dễ hiểu. Trong nước biển, các màu bị nuốt dần theo độ sâu, và màu xanh lam đi được xa nhất. Xuống tới chỗ cá mập Greenland sống thì gần như chỉ còn chút ánh xanh mờ. Một con mắt "chỉnh kênh" đúng vào màu đó là con mắt đang được dùng để nhìn thật, chứ không phải một bộ phận thừa.

Còn một lập luận nữa, kiểu tiến hoá. Skowronska-Krawczyk nói đại ý: cơ thể sinh vật không giữ lại cơ quan mà nó không cần. Cái gì không dùng thì qua nhiều đời sẽ teo đi hoặc biến mất. Mắt cá mập Greenland vẫn còn nguyên vẹn sau ngần ấy thời gian, nên nhiều khả năng nó vẫn có việc để làm.

Câu hỏi khó hơn là: làm sao giữ được mắt lành suốt bốn thế kỷ? Nhóm nghiên cứu nghiêng về một giả thuyết, và ở đây phải nói cho rõ đây mới là giả thuyết: có thể loài này sở hữu một cơ chế sửa chữa ADN (DNA repair) đặc biệt tốt, giúp các tế bào trong mắt tự vá lại hư hỏng qua hàng trăm năm thay vì hỏng dần rồi chết.

Chưa ai biết chắc cơ chế đó là gì, hoạt động ra sao, hay có thật là nguyên nhân hay không. Nghiên cứu này đo được cái kết quả là mắt còn khoẻ, chứ chưa bắt tận tay được cái cách mà con cá mập giữ cho mắt khoẻ.

Còn vướng ở đâu

Vướng nhiều thứ.

Nhóm nghiên cứu mới nhìn vào mô mắt đã chết và bảo quản, chứ chưa quan sát được mắt đang làm việc trong cơ thể sống. Nói cách khác, họ biết bộ máy còn nguyên, nhưng chưa đo được nó chạy tốt tới đâu, con cá mập nhìn rõ hay chỉ phân biệt được sáng tối.

Muốn khẳng định chuyện sửa chữa ADN thì phải tìm ra đúng những đoạn gen và những protein làm việc đó, so với các loài cá mập sống ngắn hơn xem khác nhau chỗ nào. Việc đó chưa làm xong.

Và còn một cái vướng chẳng liên quan gì tới sinh học: tiền. Skowronska-Krawczyk nói sự bất định quanh nguồn tài trợ nghiên cứu liên bang đang khiến hướng nghiên cứu này bấp bênh. Emily Tom cũng nói rất ít người làm về cá mập, càng ít người làm về thị giác của cá mập.

Từ đây tới chỗ giúp được mắt người còn xa lắm. Bài nghiên cứu có nhắc tới khả năng về sau mở đường cho việc hiểu các bệnh như thoái hoá điểm vàng (macular degeneration) và tăng nhãn áp (glaucoma). Nhưng đó là "có thể mở đường", không phải "sắp có thuốc".

Bạn có thể tự thấy một nửa câu chuyện này ngay tại nhà. Lấy đèn pin soi qua một chậu nước trong, rồi soi qua chậu nước pha vài giọt sữa, để ý ánh sáng yếu đi nhanh thế nào. Đó gần giống thứ xảy ra khi ánh sáng cố lặn xuống biển sâu. Rồi tắt đèn, ngồi yên trong phòng tối vài phút và để ý mắt mình sáng dần lên: rhodopsin trong mắt bạn đang làm đúng cái việc mà rhodopsin trong con cá mập kia đã làm suốt hai trăm năm.

Nếu một loài giữ được đôi mắt lành lặn suốt 400 năm mà mãi tới bây giờ mới có người nghĩ tới chuyện đi hỏi, thì còn bao nhiêu loài sống lâu khác đang giữ những bí mật mà chưa ai kịp đặt câu hỏi?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.