Hơn 120 dòng chữ La Mã trong hang tối, và một Quý Bà chưa ai biết tên

Hãy tưởng tượng bạn cầm đèn, đi sâu vào một hang đá cho tới khi ánh sáng cửa hang biến mất hẳn phía sau lưng. Bạn dừng lại ở một gian hang ẩm, ngửa cổ nhìn lên trần. Trên đó có chữ. Không phải một dòng, mà hàng chục dòng, khắc bằng thứ tiếng đã ngừng được nói từ lâu.

Chuyện đó là có thật. Nó xảy ra ở hang Cova de les Dones, gần thành phố Valencia trên bờ biển phía đông Tây Ban Nha. Và câu hỏi khó nhất không phải "trên đó viết gì", mà là: tại sao người ta phải đi sâu tới tận đấy mới chịu viết?

Đo được gì

Đây là phần chắc chắn nhất, vì nó là thứ đếm được.

Trong đợt khai quật năm 2026, các nhà khảo cổ ghi nhận hơn 120 bản khắc bằng tiếng Latin trên tường và trần một gian hang sâu. Đó là con số cao nhất từng biết tại bất kỳ nơi nào trong Đế chế La Mã. Không phải "một trong những nơi nhiều nhất", mà là nhiều nhất.

Để bạn thấy bước nhảy này lớn cỡ nào: năm 2024, người ta mới ghi nhận được 15 bản khắc ở chính hang này. Hai năm sau, con số ấy nhân lên hơn tám lần. Giống như bạn tưởng trong ngăn kéo nhà mình có 15 tấm ảnh cũ, rồi mở sâu hơn thì thấy 120 tấm.

Phần lớn các bản khắc có niên đại thế kỷ 1 và thế kỷ 2 sau Công nguyên, tức cách chúng ta khoảng 1.900 năm. Nhóm nghiên cứu đặt tên cho gian hang đó là "Roman Sanctuary", nghĩa là Thánh điện La Mã.

Trong số hơn 120 bản khắc, có 5 bản nhắc tới một nữ thần được gọi là Domina, tiếng Latin nghĩa là "Quý Bà". Ba trong năm bản ấy kèm thêm chữ "Malaci". Nhiều bản khắc khác chứa tên phụ nữ.

Cùng gian hang, các nhà khảo cổ tìm thấy: những chiếc bình hình đài (chalice, loại cốc có chân cao dùng trong nghi lễ), hai chiếc nhẫn, một chiếc vòng tay, mảnh gốm, tàn tích thực vật, và nhiều con suốt xe sợi (spindle whorl, miếng tròn có lỗ dùng để quay sợi khi dệt vải). Gian hang còn có những vũng nước tự nhiên nhỏ gọi là gour, hình thành do nước ngầm đọng lại trong đá.

Đó là toàn bộ những gì đã đo được. Từ đây trở đi là suy luận.

Các nhà khoa học đang giải thích thế nào

Điều đầu tiên họ chú ý không phải nội dung chữ, mà là chỗ đặt chữ.

Sergio García-Dils, nhà khảo cổ kiêm nhà thám hiểm hang động tại Seville National University of Distance Education, chỉ ra rằng các văn bản không rải đều khắp hang. Chúng dồn vào một khu vực xác định, cách xa cửa hang. Theo ông, điều đó xác nhận đây là một tín ngưỡng có tổ chức, chứ không phải vài người tình cờ ghé qua rồi khắc chơi.

Cách lập luận này khá gần với đời thường. Nếu trong một ngôi trường, mọi lời nhắn đều được viết đúng trên một bức tường ở góc xa nhất, bạn sẽ đoán đó là chỗ hẹn quen thuộc của một nhóm, chứ không phải chuyện ngẫu nhiên. Sự tập trung mới là bằng chứng, không phải số lượng.

Giả thuyết thứ hai liên quan tới nước. Silvia Alfayé, giáo sư lịch sử cổ đại tại Đại học Zaragoza, nói rằng nữ thần này dường như có một khía cạnh riêng, có thể liên quan tới nước. Cơ sở: những vũng gour trong gian hang có dấu hiệu người xưa thả đồ cúng xuống. Nhưng chính bà nói rõ rằng cách diễn giải dứt khoát vẫn đang được nghiên cứu. Đây là phỏng đoán đang được cân nhắc, chưa phải kết luận.

Giả thuyết thứ ba, và có lẽ là điều thú vị nhất: phụ nữ có thể đã trực tiếp làm lễ ở đây. Suy luận dựa trên hai mảnh ghép cộng lại. Một là nhiều bản khắc mang tên phụ nữ. Hai là những con suốt xe sợi, vật gắn với nghề dệt và thường liên hệ với phụ nữ thời cổ. Chữ và vật cùng chỉ về một phía. Trong tư liệu La Mã còn lại đến nay, tìm được dấu vết rõ ràng về vai trò nghi lễ của phụ nữ là chuyện hiếm, nên đây là chi tiết khiến giới nghiên cứu chú ý.

Còn vướng ở đâu

Chưa ai biết chắc Domina là ai.

Bà không trùng với vị thần nào đã biết trong danh sách thần La Mã. "Domina" chỉ là cách gọi, giống như bạn gọi một người là "Cô" mà không biết tên thật. Chữ "Malaci" có thể là một mỹ danh của nữ thần, nhưng chữ "có thể" ở đây là thật, không phải nói cho nhẹ.

Chưa ai biết chắc đồ cúng thả xuống vũng nước là dành cho ai. Có thể cho Domina. Có thể cho một vị thần khác. Hiện vật nằm dưới nước không tự nói ra nó được dâng cho ai.

Và quan trọng nhất: vẫn còn những bản khắc chưa được giải mã. Đá mòn, chữ mờ, và tiếng Latin khắc vội trong bóng tối không dễ đọc như chữ in trong sách. Muốn trả lời được câu hỏi "Quý Bà là ai", cần đọc xong phần chữ còn lại, và cần thêm hiện vật để đối chiếu. Không có con đường tắt nào khác.

Ở đây có một chuyện đáng nói về cách khoa học làm việc: các nhà nghiên cứu hoàn toàn có thể chọn một vị thần La Mã nổi tiếng nào đó rồi tuyên bố "chắc là bà ấy". Câu chuyện sẽ tròn trịa hơn nhiều. Họ không làm vậy. Họ ghi đúng những gì đọc được, và để trống chỗ chưa đọc được.

Câu hỏi lớn hơn cả Domina

Còn một chi tiết nữa, và nó làm cả câu chuyện rộng ra rất nhiều.

Cova de les Dones không bắt đầu từ thời La Mã. Trước đây, các nhà khảo cổ đã xác định trong hang hơn 100 bức vẽ và hình khắc thời Đồ đá cũ. Một số hình có niên đại hơn 24.000 năm.

Hãy thử đặt hai con số cạnh nhau. Người La Mã khắc chữ ở đây cách chúng ta khoảng 1.900 năm. Những hình vẽ cổ nhất trong hang đã có trước đó hơn 22.000 năm nữa. Nghĩa là với chính người La Mã đang cầm đục trong hang tối, các bức vẽ trên vách đã cổ xưa gấp nhiều lần so với khoảng cách giữa họ và chúng ta.

Nhóm điều phối dự án nêu vài lý do có thể khiến hang trở thành một mốc quen thuộc suốt hàng nghìn năm: nguồn nước hiện diện thường trực, đặc điểm của cảnh quan ngầm, hoặc đơn giản là lối vào dễ đi. Cả ba đều mới là phỏng đoán.

Việc bạn có thể thử ở nhà: chọn một đồ vật quen thuộc trong nhà bạn, rồi viết ra ba manh mối mà một người sống 2.000 năm sau có thể dựa vào để đoán ra ai đã dùng nó và dùng để làm gì. Bạn sẽ nhanh chóng nhận ra vì sao các nhà khảo cổ phải thận trọng đến thế.

Còn câu hỏi này thì hiện chưa ai trả lời được: suốt hơn hai vạn năm, qua bao nhiêu lớp người hoàn toàn khác nhau, không chung tiếng nói, không chung thần linh, tại sao tất cả đều tìm về đúng cái hang ấy?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.