Hòn đảo nhỏ xin để yên gần một phần ba vùng biển

Bình thường, khi nghe tin về biển, bạn sẽ đoán là có ai đó muốn đánh bắt nhiều hơn. Lần này thì ngược lại. Có một hòn đảo bé xíu ở châu Âu vừa đề nghị một chuyện lạ: xin được đánh bắt ít đi trên chính vùng biển của mình. Không phải một góc nhỏ, mà là khoảng 30% mặt biển quanh đảo, tức gần một phần ba.

Vì sao lại có người tự nguyện bớt phần của mình đi? Và làm sao họ biết nên khoanh chỗ nào để nói câu "chỗ này xin để yên"?

Chuyện gì đang xảy ra

Hòn đảo đó tên là Sark, nằm trong quần đảo Channel. Bản đề xuất muốn bảo vệ thêm khoảng 50 dặm vuông mặt biển, đổi ra là chừng 128,8 ki lô mét vuông. Bạn thử hình dung một ô vuông mỗi cạnh hơn 11 ki lô mét, phủ toàn nước biển. Đó là phần biển mà người ta muốn giữ gìn kỹ hơn hiện nay.

Bản đề xuất do uỷ ban nông nghiệp, môi trường và nghề cá biển của đảo xây dựng. Nhưng họ không tự làm một mình. Cùng ngồi lại với họ có tổ chức Blue Marine Foundation, các ngư dân sống ngay tại đảo, và những chuyên gia về biển. Ngư dân có mặt trong chuyện này là chi tiết đáng chú ý. Họ chính là những người sẽ bị ảnh hưởng nếu một vùng biển được đóng bớt lại.

Đề xuất chưa thành luật. Uỷ ban còn phải trình nó lên Chief Pleas, cơ quan quản trị của đảo, để xin phê duyệt.

Điều thú vị nhất nằm ở cách họ chọn vùng biển. Freddie Watson, quản lý dự án khu vực Channel Islands của Blue Marine Foundation, cho biết người ta đã dựa vào bằng chứng thu thập được để tìm ra những môi trường sống quan trọng. Trong số đó có những vạt cỏ biển (seagrass) mà trước đây chưa ai đưa lên bản đồ. Nhờ vậy, việc bảo vệ được đặt đúng vào nơi cần nhất, chứ không khoanh bừa.

Vùng biển quanh Sark là nhà của khá nhiều loài: tôm hùm gai châu Âu (European spiny lobster), cá đuối (rays), cá mập mèo (catsharks), bạch tuộc (octopus) và quạt biển hồng (pink sea fans). Quạt biển hồng trông giống một cái nan quạt màu hồng mọc lên từ đáy biển, nhưng nó là con vật chứ không phải cây.

Vì sao mấy vạt cỏ biển lại quan trọng đến thế

Cỏ biển không phải rong, cũng không phải san hô. Đó là cây có hoa, giống cỏ trên cạn, nhưng sống hẳn dưới nước mặn. Chúng mọc thành từng thảm rộng trên nền cát và bùn, và những thảm ấy làm hai việc cùng lúc.

Việc thứ nhất là làm nhà trẻ. Cá con rất bé và rất dễ bị ăn thịt. Trong đám cỏ biển dày, chúng có chỗ nấp, có chỗ kiếm ăn, có chỗ lớn lên cho đủ khoẻ rồi mới bơi ra vùng nước rộng. Nhiều loài còn đẻ trứng ngay tại đó. Nói cách khác, giữ được thảm cỏ biển thì mới có đàn cá lớn để đánh bắt về sau. Mất thảm cỏ thì cá lớn cũng mất theo, chỉ chậm hơn vài năm nên khó thấy ngay.

Việc thứ hai khó thấy hơn nữa. Cây cỏ biển hút khí carbon trong nước để lớn lên, giống như cây trên bờ hút khí carbon trong không khí. Khi lá già rụng xuống, chúng bị bùn đáy vùi lấp và nằm yên ở đó rất lâu. Lượng carbon ấy coi như bị khoá lại, không quay ngược lên bầu khí quyển. Ông Watson nói về những nơi như thế bằng một câu ngắn: một số môi trường sống đó rất quan trọng trong việc hút và khoá giữ carbon.

Nhưng ý then chốt của tin này không phải là "cỏ biển quý". Ý then chốt là: phải đo và vẽ bản đồ trước, rồi mới biết nên bảo vệ chỗ nào. Nếu không ai lặn xuống tìm, không ai ghi lại, thì mấy vạt cỏ biển kia vẫn nằm đó mà không có trên bản đồ nào cả. Và một thứ không có trên bản đồ thì rất khó được ai bảo vệ. Nó có thể bị cào mất mà chẳng ai kịp nhận ra là đã mất gì.

Đây cũng không phải câu chuyện than thở. Theo ông Watson, bảo vệ biển có thể giữ gìn những môi trường sống nhạy cảm mà vẫn hỗ trợ được việc đánh bắt bền vững, nghĩa là đánh bắt theo cách còn dùng được lâu dài. Ông nói việc bảo vệ mạnh hơn mang lại lợi ích cho cả động vật hoang dã lẫn con người, nhờ duy trì được lượng cá và giữ được nơi ở nâng đỡ đa dạng sinh học biển (marine biodiversity), tức sự phong phú của các loài sống dưới biển.

Sark cũng không làm chuyện này một mình. Kế hoạch nằm trong một nỗ lực rộng hơn của cả quần đảo Channel. Đảo Jersey ở gần đó đang tính bảo vệ hơn 20% vùng biển của họ.

Bạn thử làm việc mà các nhà khoa học ở Sark đã làm

Bạn không cần biển, cũng không cần bình lặn. Việc cốt lõi họ làm là vẽ bản đồ trước khi bảo vệ, và bạn làm được y hệt.

Chọn một khoảnh nhỏ gần nhà. Một góc ao, một đoạn bờ mương, một vạt cỏ ven công viên, thậm chí một luống đất sau nhà cũng được. Lấy một tờ giấy, vẽ khoảnh đất ấy nhìn từ trên xuống. Đánh dấu những thứ cố định: gốc cây, hòn đá, mép nước, bụi rậm.

Rồi ghi chép trong một tuần. Mỗi ngày ra đó một lần, cùng một giờ nếu được. Thấy con gì thì ghi vào đúng chỗ trên bản đồ: kiến ở gốc cây, chuồn chuồn trên mặt nước, ốc dưới lá mục, chim đậu ở bụi nào. Không cần biết tên khoa học. Không biết tên thì vẽ hình nó ra, hoặc gọi tạm là "con cánh xanh nhỏ".

Hết tuần, nhìn lại tờ giấy. Bạn sẽ thấy các dấu ghi không rải đều. Chúng dồn lại ở vài chỗ nhất định. Đó chính là điều các chuyên gia ở Sark tìm ra dưới nước, chỉ khác quy mô.

Giờ là câu hỏi để nghĩ tiếp. Nếu bạn được quyền khoanh 30% khoảnh đất ấy và nói "chỗ này xin để yên", bạn sẽ chọn phần nào? Quan trọng hơn: bạn dựa vào điều gì mình đã ghi được để chọn phần đó, chứ không phải phần bên cạnh?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.