Não bạn có thật sự ra quyết định không?

Bạn đang đứng trước hai hộp bánh trong bếp. Một hộp vị dâu, một hộp vị sô cô la. Bạn nhìn, ngẫm vài giây, rồi tay bạn với sang hộp bên phải. Cảm giác lúc đó rõ mồn một: bạn vừa chọn.

Giờ thử một câu hỏi hơi lạ. Nếu đúng giây phút ấy có ai soi được vào bên trong não bạn, họ sẽ thấy gì? Liệu có một chỗ nào trong đó đang làm đúng cái việc gọi là "chọn" không? Một nhà khoa học thần kinh vừa đưa ra câu trả lời khiến khá nhiều người phải ngồi thẳng lưng lên: có thể là không có chỗ nào cả.

Đo được gì

Ngày 25/08/2026, Indiana University phát đi bản tin về công trình của giáo sư Tom James, thuộc Department of Psychological and Brain Sciences, College of Arts and Sciences. Bài viết của ông có tên "Sensorimotor Mechanisms of Decisions and Actions", vừa đăng trên tạp chí Journal of Cognitive Neuroscience.

Có một điều phải nói thật rõ ngay từ đầu, vì mảng này không cho phép nói mập mờ: đây không phải một phép đo mới. James không gắn máy vào não ai để lấy ra con số nào cả. Việc ông làm là rà lại kho quan sát mà ngành khoa học thần kinh nhận thức (cognitive neuroscience) đã gom góp bao lâu nay, rồi chỉ vào một chỗ trống trong kho đó.

Chỗ trống ấy như sau. Phần cảm nhận, tức là mắt thấy, tai nghe, da chạm, đã tìm được cơ chế thần kinh thật, chỉ ra được vùng nào làm việc gì. Phần cử động, tức là tay đưa ra, chân bước tới, cũng tìm được cơ chế thật. Riêng cái tầng nằm giữa hai phần đó, tầng mà ai cũng nghĩ là nơi "suy nghĩ rồi quyết định", thì cho tới nay chưa ai chỉ ra được một tiến trình thần kinh nào tương ứng, đóng đúng vai người ra quyết định.

Lối hình dung ba tầng đó có tên hẳn hoi: mô hình bánh mì kẹp (sandwich model). Cảm nhận là lát bánh dưới, hành động là lát bánh trên, suy nghĩ là phần nhân ở giữa. James nói phần nhân chính là thứ duy nhất chưa ai tìm thấy. Đây cũng là khung mà nhiều hướng nghiên cứu đang dựa vào, đặc biệt là hướng model-based cognitive neuroscience, tức là hướng dựng mô hình toán rồi đối chiếu với hoạt động của não.

Nói gọn lại, cái đã đo được là hai đầu. Cái chưa đo được là khúc giữa.

Giải thích nào đang được đưa ra

Từ đây trở đi là phần phỏng đoán, và cần đọc đúng như thế.

James cho rằng có lẽ khúc giữa không hề thiếu, mà đơn giản là nó không tồn tại theo kiểu người ta vẫn tưởng. Thay cho một trung tâm chỉ huy, ông đề xuất khái niệm chọn hành động (action selection): hành vi nảy sinh từ chỗ các tiến trình cảm giác, vận động và cảm giác vận động liên tục tác động qua lại với nhau, cùng với cơ thể và với môi trường xung quanh. Chúng chạy đồng thời và phản hồi lẫn nhau, chứ không nối đuôi nhau theo trình tự thấy, rồi nghĩ, rồi làm.

Cần nói ngay: James không hề bảo quyết định là chuyện không có thật. Khi được hỏi liệu quyết định có tồn tại không, ông đáp rằng tất nhiên là có, rằng chúng ta dùng cách nói đó suốt ngày và nó rất hữu ích để mô tả hành vi. Điều ông ngờ là chuyện khác: từ chỗ mô tả hành vi bằng chữ "quyết định", người ta nhảy sang kết luận rằng trong não phải có một bộ phận đang làm đúng việc đó.

Ông đưa ra hai hình ảnh cho dễ hình dung.

Thứ nhất là một con robot lắp từ vài mô đun cảm giác và vận động, ít thôi. Nó thể hiện hành vi bám tường (wall-following), cứ men theo bức tường mà đi. Nhìn từ bên ngoài, con robot trông như đang có mục tiêu, có chiến lược, thậm chí có mưu tính. Nhưng bên trong nó tuyệt nhiên không có bộ phận nào để ra quyết định. Nó chỉ cảm nhận môi trường rồi cử động theo, và trong môi trường đó thì bám tường hoá ra là cách đi tốt. Ta biết chắc nó không quyết định gì hết, vì ta biết rõ người ta đã lắp gì vào trong nó.

Thứ hai là hai chữ "nhà trường". Nói "nhà trường đã hành động thế này thế kia" thì rất tiện, gói gọn được cả nghìn con người, hàng chục toà nhà, bao nhiêu phòng ban. Nhưng câu đó không cho bạn biết ai đã họp với ai, ai đã gọi điện cho ai. Muốn hiểu chuyện thật sự xảy ra thì phải bóc ra từng cuộc họp, từng cuộc gọi. James cho rằng chữ "quyết định" cũng vướng đúng lỗi đó với khoa học thần kinh: nó mô tả hành vi ở mức quá trừu tượng so với thứ ngành này cần tìm.

Còn vướng ở đâu

Chưa ai biết chắc James đúng. Đây là một lập luận, không phải một kết quả thí nghiệm. Chưa có phép đo nào chứng minh được rằng não thiếu trung tâm quyết định. Cái đang có chỉ là: tìm mãi chưa thấy. Mà tìm chưa thấy thì có hai khả năng, hoặc nó không có, hoặc nó có mà công cụ hiện nay chưa với tới.

Bản thân James cũng thừa nhận hướng của ông đặt ra một bài toán khó về cách làm. Nếu hành vi thật sự sinh ra từ tương tác liên tục giữa não, cơ thể và môi trường, thì phải nghĩ ra cách đo được nhiều tiến trình chạy cùng lúc, ảnh hưởng lẫn nhau, và biến đổi ngay trong lúc người ta đang cử động. Các thí nghiệm quen thuộc lâu nay đo theo chuỗi tuyến tính, làm xong bước này mới sang bước kia, nên không bắt được kiểu chuyện đó. Phòng thí nghiệm của ông mới bắt đầu mò mẫm theo hướng này.

Còn một vướng mắc nữa, kiểu vướng mắc của người làm triết học. Nếu ta bảo trong não có một trung tâm chỉ huy quan sát mọi thứ rồi quyết định, thì lập tức phải giải thích tiếp: cái trung tâm ấy hoạt động ra sao? Nhà triết học Daniel Dennett gọi đó là đặt thêm một người nữa vào trong não. Mà người đó lại cần một người khác trong não của mình, cứ thế không dứt. Câu hỏi không được trả lời, nó chỉ bị đẩy lùi thêm một nấc.

Bạn thử ở nhà mà xem. Nhờ ai đó tung bóng cho bạn bắt, hoặc gõ tay theo một nhịp nhanh dần. Trong lúc đang bắt, đang gõ, bạn hãy để ý xem có kịp bắt gặp khoảnh khắc mình quyết định không, hay tay đã làm xong rồi mà cảm giác "tôi vừa chọn" mới tới sau.

Và nếu một cỗ máy đơn giản đến vậy mà nhìn vào đã tưởng nó đang tính toán, thì làm sao ta biết được lúc nào một sinh vật thật sự đang chọn?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.