Vùng đất bị gọi là bỏ đi, và tấm bản đồ đầu tiên

Có một loại đất trên Trái Đất bị người ta gọi là "đất hoang" suốt hơn một trăm năm. Tên gọi ấy có nghĩa là đất bỏ đi, đất chẳng làm được việc gì.

Nhưng chính loại đất đó đang nuôi sống 2 tỷ người.

Theo UNEP, cơ quan môi trường của Liên Hợp Quốc, những vùng đất này phủ hơn một nửa bề mặt Trái Đất. Chúng cho ra 16% lương thực của cả thế giới. Và chúng giữ tới 30% lượng các bon (carbon) trên đất liền, tức là giữ hộ chúng ta một phần rất lớn thứ khí làm Trái Đất nóng lên.

Đó là đồng cỏ.

Vậy câu hỏi lạ ở đây là: vì sao người lớn lại nhìn nhầm một thứ lớn đến thế, và nhầm lâu đến thế?

Một chỉ đạo vào tháng 4

Tháng 4 năm nay, Ban Động vật hoang dã Quốc gia Ấn Độ (National Board for Wildlife) yêu cầu các cơ quan chính phủ làm một việc chưa ai từng làm ở nước này. Đó là đo đạc và lập bản đồ toàn bộ đồng cỏ trên cả nước, kèm theo danh sách các loài sống ở đó.

Kết quả sẽ in thành một tập bản đồ tên là "Atlas of Grasslands". Từ tập bản đồ ấy, Ấn Độ mới xây dựng luật lệ để bảo vệ và trông nom những vùng đất này.

Abi Vanak, cố vấn của tổ chức Grasslands Trust, gọi đây là "sự công nhận đã quá muộn". Theo ông, việc này cho thấy suy nghĩ của chính phủ đã đổi khác.

Công việc mới ở bước đầu. Sau chỉ đạo tháng 4, Wildlife Institute of India cùng hai cơ quan nghiên cứu về rừng đã ngồi lại lập một kế hoạch chung, để vẽ ra đồng cỏ hiện còn và ghi lại đa dạng sinh học (biodiversity), tức là ghi xem ở đó có bao nhiêu loài khác nhau đang sống.

Chuyện này không của riêng Ấn Độ. Năm nay là Năm Quốc tế về Đồng cỏ chăn thả và Người chăn nuôi du mục của Liên Hợp Quốc. Susan Gardner, giám đốc bộ phận hệ sinh thái của UNEP, nói mục tiêu là công nhận đồng cỏ như "hạ tầng cốt lõi", nghĩa là xem nó quan trọng ngang đường sá và cầu cống.

Nhiều nước đã bắt tay làm. Ở Kazakhstan, chương trình Altyn Dala Conservation Initiative đã giúp giữ được khoảng 12 triệu mẫu Anh thảo nguyên Trung Á, làm đàn linh dương saiga bản địa đông trở lại và thả ngựa hoang về. Ở Trung Quốc, từ năm 2021 đến 2025, trung bình mỗi năm khoảng 7,7 triệu mẫu Anh đồng cỏ bị hỏng được phục hồi. Ở Mỹ, National Audubon Society đã phục hồi hơn 20.000 mẫu Anh đồng cỏ bằng cách bắt tay với chính nông dân và chủ trại.

Phần quan trọng nhất nằm dưới chân bạn

Nhìn từ trên xuống, đồng cỏ trông trống trải thật. Không có tán cây to, không có bóng râm, chỉ toàn cỏ với vài bụi thấp.

Nhưng phần chính của đồng cỏ không nằm ở chỗ mắt bạn nhìn thấy. Nó nằm dưới lòng đất.

Dưới lớp cỏ ấy là một mạng rễ dày và rộng. Mạng rễ đó níu đất lại, để mưa lớn không cuốn đất trôi đi. Nó cho nước mưa ngấm xuống thay vì chảy tuột trên mặt. Và nó khoá các bon lại dưới đất trong thời gian rất dài.

Trên mặt đất, đồng cỏ là nhà của chim di cư, của ong và bướm bản địa, những loài mà mất chỗ này thì không có chỗ khác để đi.

Có một chuyện đáng chú ý ở đây: khoa học đã tự sửa lỗi của chính mình. Suốt một thời gian dài, các nhà khoa học tin rằng Ấn Độ vốn không hề có savanna tự nhiên, tức là đồng cỏ có cây mọc thưa. Họ nghĩ mấy vùng cỏ ấy chỉ là rừng bị chặt trụi mà thành.

Rồi năm 2021, một nghiên cứu về trầm tích hồ ở phía tây Ấn Độ cho thấy điều ngược lại. Trầm tích là lớp bùn lắng dưới đáy hồ, năm này chồng lên năm kia, đọc được như các trang của một cuốn sổ rất cũ. Cuốn sổ đó kể rằng 6.000 năm trước, gió mùa yếu đi và savanna đã tự lan rộng ra khắp bán đảo Ấn Độ.

Nghĩa là đồng cỏ ở đó không phải rừng bị phá. Nó là một hệ sinh thái riêng, có từ trước khi có người đặt tên cho nó.

Tên gọi sai đã gây thiệt hại thật. Người Anh khi cai trị Ấn Độ xếp nhiều đồng cỏ vào loại "đất hoang", và đất mang cái nhãn ấy thì rất dễ bị lấy làm việc khác. Cách gọi này còn tồn tại sau khi Ấn Độ giành độc lập. Thập niên 1980, chính phủ còn lập hẳn một ban tên là National Wasteland Development Board để biến các vùng đất này thành đất "có năng suất".

Một ước tính cho thấy đồng cỏ Ấn Độ đã co từ khoảng 110 triệu mẫu Anh năm 1880 xuống còn 60 triệu mẫu Anh năm 2010. Nghiên cứu năm 2023 do Vanak dẫn đầu tìm ra hai con số nữa: dưới 5% các hệ sinh thái mở vùng bán khô hạn của Ấn Độ được bảo vệ, và gần 70% trong số đó vẫn đang bị xếp chính thức là "đất hoang".

Tấm bản đồ sắp làm chính là để chuyện đó thôi lặp lại. Rất khó bảo vệ một thứ mà bạn chưa đo, chưa vẽ, chưa gọi đúng tên.

Bạn cũng đo được

Bạn thử làm đúng việc mà Ấn Độ đang làm, chỉ nhỏ hơn nhiều.

Chọn một mảnh cỏ gần nhà, loại mà ai đi qua cũng nghĩ là chỗ trống. Lấy dây hoặc bốn viên gạch quây một ô vuông chừng một mét mỗi cạnh. Ngồi im bên cạnh ô đó đúng mười phút. Ghi vào giấy hai con số: đếm được bao nhiêu loại lá khác nhau, và bao nhiêu con vật bò qua hay bay qua.

Xong rồi làm y hệt trên một mảnh sân xi măng cùng cỡ, cũng mười phút. Rồi đặt hai tờ giấy cạnh nhau.

Bạn vừa lập một tấm bản đồ đa dạng sinh học rộng một mét vuông.

Và đây là câu để nghĩ tiếp. Nếu chính bạn đo được rằng mảnh đất "trống không" ấy không hề trống, thì ai là người có quyền gọi một vùng đất là đất bỏ đi? Người đó đã ngồi xuống đếm chưa, trước khi đặt tên?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.