Vượn nhìn vào đâu khi thấy một khuôn mặt

Trong một căn phòng ở Nhật Bản, có một con vượn tự đi tới đúng chỗ quen của mình rồi ngồi xuống. Không ai bắt nó ngồi. Nó ngồi vì nó muốn ngồi.

Trước mặt nó, mấy người lớn đang lắp một cái màn hình. Đèn trong phòng được vặn tối bớt. Con vượn chờ, kiên nhẫn, như chờ một chuyện gì hay ho sắp xảy ra. Rồi màn hình sáng lên. Trên đó là một khuôn mặt.

Con vượn nhìn. Và ngay lúc ấy, một cái máy đang lặng lẽ ghi lại xem nó nhìn vào chỗ nào trên khuôn mặt kia, nhìn lâu bao nhiêu.

Bây giờ tới lượt bạn. Khi bạn nhìn mặt một người, bạn nhìn vào đâu trước nhất? Mắt, mũi, hay miệng? Bạn thử nghĩ một giây rồi đọc tiếp nhé, vì con vượn kia sắp cho bạn một câu trả lời khá thú vị.

Vượn là ai trong họ hàng nhà mình

Vượn (gibbon) là một loài vượn người, tức là họ hàng gần của loài người, cùng nhóm với tinh tinh và đười ươi. Nhưng vượn không giống mấy anh chị to lớn kia. Vượn nhỏ, tay dài, và đu cành cực giỏi.

Vượn cũng sống theo kiểu riêng. Chúng ở thành từng nhóm gia đình nhỏ, và một đôi vượn thường gắn bó với nhau rất lâu, chứ không đổi bạn đời xoành xoạch.

Có một chuyện làm vượn đặc biệt hơn nữa. Trong cả họ hàng nhà vượn người, vượn là nhánh tách ra sớm nhất khỏi con đường dẫn tới loài người, cách đây 17 triệu năm. Bạn thử hình dung con số ấy xem. Hồi đó chưa có loài người, chưa có thành phố, chưa có chữ viết. Đường đi của vượn và đường đi của tổ tiên chúng ta đã rẽ hai hướng từ trước đó rất lâu rồi.

Vậy mà lạ thay, vượn lại là một trong những nhóm vượn người ít được nghiên cứu nhất, khi các nhà khoa học muốn tìm hiểu chúng suy nghĩ và chú ý ra sao. Người ta nghiên cứu tinh tinh rất nhiều, nghiên cứu vượn thì ít.

Một nhóm nghiên cứu ở Đại học Kyoto (Kyoto University) quyết định sửa chuyện đó.

Cái máy không chạm vào con vật nào

Ba con vượn đực trưởng thành đã tham gia. Các nhà khoa học cho chúng xem ảnh chụp khuôn mặt, có ảnh mặt vượn, có ảnh mặt người, hiện lần lượt trên màn hình.

Cách đo gọi là theo dõi chuyển động mắt (eye tracking). Nói cho dễ hiểu, đây là cách dùng máy để biết mắt đang nhìn vào điểm nào, hơi giống việc bạn dõi theo đầu ngón tay của một người để đoán họ đang chỉ vào đâu, chỉ khác là máy dõi theo con ngươi.

Điều đáng quý nhất là cách làm này không xâm lấn, nghĩa là không chạm vào con vật, không gây đau, không giữ chặt nó lại. Thí nghiệm diễn ra ngay tại nơi những con vượn vẫn sống hằng ngày, chứ không lôi chúng đi đâu cả. Và con vượn muốn tham gia thì tham gia, muốn dừng lúc nào cũng được. Không có ai ép.

Ban đầu nhóm nghiên cứu còn lo. Máy móc lạ, đèn lại vặn tối, liệu mấy con vượn có thấy khó chịu trong chính nhà của mình không? Nhưng chỉ ít lâu sau, chúng đã tự ngồi vào đúng vị trí và ngồi chờ trong lúc người ta lắp máy. Có vẻ chúng thấy chuyện này bình thường, thậm chí hơi vui.

Rồi máy đo. Nó chia khuôn mặt trên màn hình ra thành từng vùng: vùng mắt, vùng mũi, vùng miệng và vùng xung quanh. Với mỗi vùng, máy đếm xem con vượn nhìn vào đó bao lâu.

Câu trả lời nằm ở đôi mắt

Kết quả thế này.

Dù đang xem mặt vượn hay mặt người, những con vượn đều nhìn vào mắt lâu hơn hẳn so với mũi, miệng hay vùng xung quanh. Đôi mắt hút ánh nhìn của chúng nhiều nhất.

Và còn một điều nữa. Khi nhìn mắt của đồng loại, tức là mắt của một con vượn khác, chúng nhìn lâu hơn rõ rệt so với khi nhìn mắt người.

Nếu lúc nãy bạn đoán là "mắt", thì bạn vừa đoán giống một con vượn ở Nhật Bản đấy.

Chuyện này đáng chú ý ở chỗ nào? Ở chỗ khuôn mặt là nơi chứa nhiều tin tức nhất về một cá thể sống, và trong khuôn mặt thì đôi mắt lại là nơi chứa nhiều tin tức nhất. Mắt cho biết người kia đang nhìn về đâu, đang chú ý tới cái gì, đang vui hay đang không vui. Bạn có để ý là chỉ cần nhìn mắt mẹ thôi, đôi khi bạn đã biết mình sắp được khen hay sắp bị nhắc rồi không?

Các nhà khoa học kết luận rằng vượn có cùng kiểu chú ý ấy với loài người, với các loài vượn lớn và với khỉ macaque. Nghĩa là thói quen tìm tới đôi mắt trước tiên không phải chuyện riêng của loài người. Nó đã có từ rất lâu, và vẫn còn nguyên ở một nhánh họ hàng đã rẽ đi từ 17 triệu năm trước.

Gần 28 năm quen nhau mới biết bạn mình nhìn gì

Người đứng đầu nghiên cứu là Makiko Uchikoshi. Bà kể một chi tiết mà mình đọc xong thấy hơi xúc động.

Bà đã quen chính những con vượn tham gia nghiên cứu này gần 28 năm. Suốt ngần ấy năm, đã bao lần bà và chúng nhìn thẳng vào mắt nhau. Nhưng mãi tới lần này, bà mới đo được một cách chính xác là chúng đang nhìn vào cái gì và nhìn trong bao lâu. Bà bảo cảm giác ấy gần như một phép màu.

Nghiên cứu được đăng trên tạp chí Animal Behavior and Cognition năm 2026, với mã bài là DOI 10.26451/abc.13.03.02.2026.

Cách đo mới này còn mở ra nhiều việc khác. Nhờ nó, người ta có thể so sánh những loài sống theo kiểu xã hội rất khác nhau, để tìm hiểu xem cách một loài sống với nhau đã tạo nên cách nó nhìn và hiểu đồng loại như thế nào.

Bạn thử ở nhà nhé

Rủ bố mẹ hoặc một người bạn ngồi đối diện. Nhìn vào mắt nhau đúng mười giây, không nói câu nào. Xong rồi mỗi người kể xem mình đoán người kia đang vui, đang buồn hay đang buồn cười. Đoán trúng bao nhiêu phần?

Và đây là câu để bạn nghĩ tiếp. Vì sao con vượn lại nhìn mắt vượn khác lâu hơn nhìn mắt người? Có phải vì nó hiểu đồng loại mình rõ hơn không, hay còn lý do nào khác nữa?

Lưu ý

Bài viết dựa trên tin khoa học đã công bố, viết lại cho bạn đọc nhỏ tuổi. Có chỗ nào con muốn tìm hiểu thêm thì rủ bố mẹ đọc cùng nhé.